بى ترديد خوانندگان عزير نيمروز خبرى را كه در شماره ۹۷۷ اين هفته نامه زير عنوان مردى كه مادر ميشود درج گرديده بود خوانده اند و همانطور كه در متن گزارش اشاره شده بود كليد حل اين معماى گيج كننده در دانش پزشكى است. اينك براى روشن شدن مطلب و اينكه ببينيم ديدگاه دانش پزشكى در باره اين مورد گزارش شده چيست اين نوشتار را به تجزيه و تحليل تكنيكى اين مورد اختصاص ميدهم.
هر انسانى چه مرد يا زن داراى دو ساختار سوا از يكديگر است كه يكى Genotype است يعنى ساختار و آرايش ژنتيكى داخلى و ديگرى phenotype است يعنى آرايش يا ساختار بيرونى و ظاهرى. از نظر ساختار يا آرايش ژنتيكى ميدانيم كه هر انسان داراى ۲۳ جفت كروموزوم ميباشد كه يك جفت از اين كروموزومها را كروموزومهاى جنسى مينامند كه در مرد بصورت XY و در زن بصورت XX ميباشد.
۲۲ جفت ديگر از كروموزومها را كروموزومهاى غير جنسى مينامند. كروموزومها رشته هاى باريك همطرازى هستند كه بر روى آنها تعداد بسيارى ژن قرار گرفته است. ژن يا gene يك ماكرو مولكول است يعنى از چند تك مولكول كه عبارتست از Deoxyribo Nucleic Acid يا DNA نشكيل يافته است. حالا با دانستن تعداد كروموزومها يعنى ۲۳ جفت در مرد و زن ميتوانيم مرد را از نظر جنسيت ارثى يا ژنتيكى بصورت ۴۶-XY و زن را بصورت ۴۶-XX نشان دهيم. اما سئوال كليدى در اينجا اينست كه چگونه تقسيم كروموزومى در جنين صورت ميگيرد كه يا بصورت نوزاد نر و يا ماده متولد شود.
براى پاسخ به اين سئوال بايستى بدانيم كه تخمك زن فقط داراى كروموزوم X است در حاليكه اسپرماتوزوئيدهاى مرد نيمى داراى كروموزوم X و نيمى داراى كروموزوم Y ميباشند. مسلم است كه اگرتخمك زن توسط اسپرماتوزوئيدى كه داراى كروموزوم Y ميباشد بارور شود تركيب آن XY خواهد بود و اگر توسط اسپرماتوزوئيدى كه داراى كروموزوم X است بارور شود تركيب آن XXميباشد.
تا هفته هفتم حاملگى هنوز جنسيت جنين تعيين نشده است يعنى روشن نيست كه دستگاه تناسلى در جنين بصورت نر خواهد بود و يا بصورت ماده. نكته اصلى در اينجاست كه جنسيت ژنتيكى يا genetic sex تعيين شده است چون يا جنينى است با آرايش كروموزومى XX يعنى از نظر ژنتيكى ماده و يا جنينى است با تركيب كروموزومى XY يعنى از نظر ژنتيكى نر.
پس اينكه گفتم تا هفته هفتم حاملگى جنسيت جنين روشن نيست يعنى اينكه آيا جنين داراى بيضه خواهد شد يا تخمدان روشن نيست. حالا ببينيم راز تشكيل شدن بيضه ها و تخمدانها در چيست.
از هفته هفتم حاملگى به بعد اگر جنين داراى آرايش كروموزومى XY باشد پس طبيعتآ اين انتظار وجود دارد كه صاحب بيضه شود. بر روى كروموزوم Y يك ژن كه به آن از نظر تكنيكى اصطلاحآ ژن SRY ميگويند وجود دارد كه موجب تشكيل پروتئينى ميگردد بنام پروتئين TDF كه مخفف Testes Determining Factor ميباشد يعنى فاكتور تصميم گيرنده تشكيل بيضه. اين فاكتور پروتئينى با DNA تركيب ميشود و يك سرى از ژنها را فعال ميكند و در نتيجه موجب تشكيل شدن بيضه ها و دستگاه تناسلى نر در جنين ميگردد.
حالا اگر جنين از نظر ژنتيكى XX باشد مسلم است كه چون فاقد كروموزوم Y ميباشد پس ژن SRY وجود ندارد و در نتيجه دستگاه تناسلى به طرف تشكيل شدن تخمدانها رشد ميكند.
با توجه به اين مقدمه نتيجه ميگيريم كه يك جنين نر در حالت طبيعى و بهنگام تولد هم از نظر جنسيت ارثى نر است يعنى ۴۶-XY و هم از نظر دستگاه جنسى داراى بيضه و دستگاه تناسلى خارجى جنس نر ميباشد.
به همين ترتيب يك جنين ماده طبيعى نيز از نظر جنسيت ارثى ماده است يعنى ۴۶-XX و هم از نظر دستگاه جنسى داراى تخمدان و دستگاه تناسلى خارجى به شكل ماده است.
اما گاه الگوهاى غيرطبيعى نيز ظاهر ميشوند مثلاً جنينى از نظر جنسيت ارثى ماده است يعنى ۴۶-XX و هم داراى تخمدان و رحم و لوله هاى رحم است يعنى كاملاً از نظر دستگاه تناسلى داخلى يك الگوى ماده را نشان ميدهد اما از نظر دستگاه تناسلى خارجى به شكل مرد است.
به كلامى ديگر يك تضاد بين دستگاه تناسلى داخلى و دستگاه تناسلى خارجى وجود دارد. يعنى اگر داراى بيضه است دستگاه تناسلى خارجى به شكل ماده است و اگر داراى رحم و تخمدان است دستگاه تناسلى خارجى به شكل نر است. به اين موارد در اصطلاح تكنيكى intersexuality يا تداخل جنسيت ميگويند كه در كاتگورى هرمافروديت (hermaphrodite) و شبه هرمافروديت (pseudo-hermaphrodite) قرار ميگيرند. هرمافروديت يك واژه يونانى است كه اشاره به Hermaphroditus پسر هرمس و آفروديت خدايان اساطيرى ميكند كه وقتى خود را در دريا مى شست بدن يك حورى دريائى به بدنش پيوند خورد و صاحب دو جنسيت گرديد. در هرمافروديتهاى حقيقى معمولاً بيضه در يكطرف و تخمدان در طرف ديگر قرار دارد و يا ميتواند نسج بيضه و تخمدان مخلوط باشند كه به آن ovotestes ميگويند و اما دستگاه تناسلى خارجى يا بصورت هم مرد و هم زن و يا مرد و يا زن خواهد بود.
ولى در شبه هرمافروديت كه اين مورد گزارش شده نيز در اين كاتگورى قرار ميگيرد كيفيت دستگاه تناسلى داخلى و دستگاه تناسلى خارجى با يكديگر متضاد هستند. به هرحال مردى كه در اين گزارش آمده است از ديدگاه پزشكى يك مورد روشن و واضح از intersexuality يا دو جنسى است. يعنى اينكه از نظر جنسيت ارثى ۴۶-XX است و طبيعتآ داراى تخمدان و رحم و لوله هاى رحم و در نتيجه برخوردار از توان بارورشدن ميباشد. اما از نظر دستگاه تناسلى خارجى بايستى بگويم كه معمولاً درمواردى از ايندست دستگاه تناسلى خارجى كم و بيش الگوئى از دستگاه تناسلى زن را نشان ميدهند اما با اين تفاوت كه بخشى از اين دستگاه مثلاً لبهاى بزرگ به هم نزديك وگاه چسبيده شده و همچنين كليتوريس رشد بيشترى نموده است و حالتى از آلت تناسلى مرد را نشان ميدهد.
با انجام جراحى ترميمى ميتوان فرم دستگاه تناسلى خارجى در اين موارد را به شكل دستگاه تناسلى خارجى مرد در آورد.
ولى با اينهمه آنچه باقى ميماند همان جنسيت ارثى ماده و برخوردار بودنشان از دستگاه تناسلى داخلى جنس ماده مثل تخمدانها / رحم و لوله هاى رحم است و در نتيجه در اينكه برخوردار از توان بارورشدن هستند ترديدى نيست.
به هرحال اين مورد و يا مواردى نظير آن در حقيقت حالاتى با كيفيت غير طبيعى هستند و اين موارد مواردى آنچنان نادر نيستند كه از ديدگاه پزشكى تعجب بر انگيز باشد.
قبل از پايان بردن اين بحث به اين سئوال نيز پاسخ ميگويم كه چگونه اين تضاد و ناهمآهنگى بين ساختار تناسلى داخلى و خارجى بوجود مى ايد و يا به كلامى ديگر علت بوجود آمدن يك چنين مواردى چيست؟
معمولاً عارضه اى بنام congenital adrenal hyperplasia كه مخلوطى از اختلال هورمونى و آنزيمى است شايع ترين علت براى پيدايش اين موارد از دو جنسى ها است.
علت ديگر ميتواند وجود تومورهاى توليد كننده هورمونهاى جنسى مردانه در مادران حامله باشد و علت ديگر كمبود آنزيمى بنام آنزيم aromatase است كه اين آنزيم هورمون مردانه را به هورمون زنانه تبديل ميكند و بالاخره استفاده از هورمون تستوسترن در طول حاملگى ميتواند سبب ساز اين موارد از تداخل جنسيت باشد.
پرداختن به مكانيسم عمل اين عوامل در بدن نياز به تفسيرهاى تكنيكى كم و بيش پيچيده اى دارد كه از ظرفيت اين نوشتار خارج است. به هرحال اگر هر يك از خوانندگان عزير سئوالى در اين زمينه داشته باشند ميتوانند از طريق اى ميل مطرح نمايند تا پاسخ به آنها داده شود.
dr_javaherkalam@yahoo.co.uk