در شماره پيش گفته شد كه رزم آرا عليرغم مخالفت هاى داخلى و خارجى نسبت به عقد قرارداد بازرگانى با شوروى و نزديك شدن به روس ها، «به جاى آن كه در صدد اصلاح كار برآيد، برعكس به لجاجت برخاست و بيشتر با شوروى به راز و نياز پرداخت و به فعاليت خود براى عقد قرارداد بازرگانى ايران و شوروى ادامه داد.
در اين احوال از طرف نمايندگان اقليت در مجلس شوراى ملى تحصن به عمل آمد. اين تحصن با آن كه مربوط به لايحه تصفيه كارمندان دولت بود، در خارج به صورت اخطار به دولت براى جلوگيرى از عقد قرارداد بازرگانى با شوروى تلقى گرديد، چنانكه در جلسه روز پنجشنبه ششم مهرماه دكتر بقائى در اين مورد به عنوان سخنگوى جبهه ملى گفت:
«آقاى كشاورز صدر گفتند تحصن اخير ما مرتبط با مذاكرات ايران و شوروى است، در صورتى كه تحصن به هيچوجه ارتباطى با قرارداد ايران و شوروى نداشته است. اگر اين قرارداد همان قرارداد سابق است كه به تصويب مجلس رسيده و احتياج ندارد (دوباره) به مجلس بيايد و مطرح شود ولى اگر بخواهند موادى به آن قرارداد اضافه كنند و يا آن را تفسير و تعبير نمايند بايد به تصويب مجلس برسد والا هر امضائى بشود داراى كوچكترين ارزشى نخواهد بود.»

كنفرانس اقتصادى كشورهاى اسلامى در تهران
روز سه شنبه يازدهم مهرماه كنفرانس اقتصادى تهران گشايش يافت. نمايندگان كليه كشورهاى اسلامى در اين كنفرانس حضور بهم رسانده بودند، مذاكرات دامنه دار و پر سر و صدائى به عمل آمد ولى در پايان همه متوجه شدند كه كشورهاى اسلامى نمى توانند كمك مؤثرى به يكديگر بنمايند، زيرا نيازمندى ها و كالاهاى زائد كليه اين كشورها به واسطه وحدت شرايط اقليمى و عقب افتادگى عمومى مشابه هم است و به همين جهت نمى توانند به كمك همديگر اقدام نمايند. در اين جريان شوروى ها نيز عمل كوچك و سودمندى انجام دادند كه كمى جلب توجه كرد و آن اين بود كه بدهى خود را در مورد شركت شيلات به دولت پرداختند و دولت نيز جدا اقدام به تأسيس شركتى براى معامله با شوروى ها كرد و شركت مهمى با نام «شركت معاملات مركزى» تأسيس گرديد.
اين كشمكش بى سر و صدا بين دول غربى و رزم آرا در زير پرده نزاكت سياسى و مجاملات و مسالمات ادامه داشت تا اين كه مأمورين خفيه نظامى و پليسى سفارت آمريكا به سفارت انگليس خبر دادند كه رزم آرا به عملى ناجوانمردانه دست زده و باكسانشه افسر روسى و چند تن ديگر را كه به ايران پناهنده شده بودند، برخلاف كليه قوانين بين المللى و بشرى تحويل شوروى داده كه آنها نيز بلادرنگ آن بخت برگشتگان را اعدام كردند. رزم آرا دو ماه بعد به بعضى از درباريان گفته بود كه اين سه نفر را تحويل دادم تا ستوان اخوان و دو نفر سرباز ديگر را كه در مرزهاى شمال خراسان دستگير شده بودند از شوروى ها بگيرم، ولى اين عمل او منطبق بر قانون نبود، چون اسير را مى توان تحويل داد در صورتى كه پناهنده را طبق قوانين بين المللى نبايد به كشورى كه از آن فرار كرده است رجعت داد.
در همين روزها رزم آرا دست به كار تشكيل كميسيون حل اختلاف مرزى با شوروى گرديد و هيأتى را با شركت نمايندگان وزارت خارجه مأمور رسيدگى به ۱۳ فقره اختلافى كه در مرزهاى شمال با شوروى وجود داشت نمود.

شايعه كودتاى رزم آرا عليه شاه
پس از اين كه رزم آرا در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ به قتل رسيد گمانه زنى هاى بسيار در مورد علت قتل او شروع شد كه عمده ترين آن شايعه كودتاى او عليه شاه بود و مطبوعات نوشتند:
كودتائى كه مى بايست توسط رزم آرا انجام گيرد برخلاف شهرتى كه در زمان حيات او وجود داشت به هيچوجه جنبه شخصى نداشته و داراى جنبه بين المللى بوده است. اكنون فاش شده است كه محرك اصلى رزم آرا براى كودتا دو همسايه (شمالى و جنوبى) شوروى و انگليس بوده و اين سياست ها در نظر داشتند با ايجاد كودتا در سه كشور تركيه، پاكستان و ايران در تمام خاورميانه چند حكومت نيمه كمونيستى به وجود آورده و سياست هاى خود را در اين منطقه حساس جهان هماهنگ نمايند، به همين جهت قرار بوده است كه در پاكستان يك كودتاى نظامى متمايل به چپ توسط نظاميان ارشد و در ايران توسط رزم آرا و در تركيه توسط اشغال نظامى اين كشور انجام گيرد.
در مورد پاكستان و در ايران هر جهت توافق نظر حاصل و نقشه آن كاملاً آماده بوده است: در ايران رزم آرا به اتفاق همكاران نظامى خود در روز موعود مجلسين را منحل و حكومت نظامى اعلام و مخالفين را دستگير و بلافاصله اعدام مى كرد.
براى ايجاد زمينه مناسب از مدت ها قبل در اين مورد وسايل و نقشه تهيه و كم كم به مورد اجرا گذاشته مى شد.
ايجاد حزبى به نام «كارگر» يا به اسامى ديگر توسط حسن ارسنجانى مدير روزنامه داريا و يا آشتيانى زاده نماينده مجلس و عدم پرداخت حقوق كارمندان و ايجاد كمبود مصنوعى اسكناس و تحريك كاركنان دولت و از همه مهمتر هماهنگى با عناصر دست چپ (حزب توده) و غيره، همه مقدمات كودتا بوده است.
از طرف ديگر براى جلوگيرى از فرار «مقامات» و ايجاد دسته بندى هاى بعدى بر ضد كودتاى رزم آرا، توسط ژاندارمرى كه كاملاً در دست او بود، در تمام جاده هاى اطراف، مراكزى به نام پاسگاه ژاندارمرى تشكيل داده و در نظر داشت در روز موعود كودتا هر كس از مخالفين را كه قصد فرار دارند بلافاصله دستگير و بدون محاكمه فوراً تيرباران نمايند.
روز كودتا برخلاف آنچه شهرت دارد روز عزيمت شاه به ورامين (براى تقسيم اسناد مالكيت به زارعين) نبود، بلكه يك روز بعد از مسافرت شاه به كشور اردن هاشمى تعيين شده بود. به موجب اخبار به دست آمده قرار بوده است در مورد تركيه، انگلستان با چند تن از سران نظامى آن كشور تماس گرفته و رضايت آنها را نسبت به كودتا جلب نمايد.
ضمناً در نظر بود با همان سرعتى كه در دو كشور پاكستان و ايران كودتا صورت مى گيرد كردهاى بارزانى كه پس از واقعه ۱۳۲۵ از مرز ايران خارج شده و به شوروى رفته بودند، به عنوان فرار به مركز تركيه هجوم آورده و از داخل تركيه نيز توسط همان عده از افسرانى كه رضايت آنها جلب شده اقداماتى به عمل آيد ولى قبل از انجام عمل، جاسوسان تركيه كه براى سفارت آمريكا در آن كشور فعاليت مى كردند از جريان قضيه اطلاع حاصل كرده و موضوع را به آمريكائى ها اطلاع مى دهند. كنفرانس اسلامبول نيز كه با آن عجله مركب از نمايندگان آمريكا در خاورميانه تشكيل گرديد براى شور در طرز جلوگيرى از اين كودتاى مهم در خاورميانه بوده است. اين كشف سبب مى شود كه دولت آمريكا مراقب اوضاع بود، و به هر طريق كه ممكن بود از افتادن خاورميانه به دامن كمونيسم جلوگيرى نمايد تا اين كه مرگ سپهبد رزم آرا تمام نقشه ها و توطئه ها را عقيم مى گذارد. شهرت دارد وقتى خبر ترور رزم آرا به سادچيكف (سفير شوروى در تهران) مى رسد به شدت ناراحت و متأثر مى شود. ضمناً گفته مى شود كه دكتر گريدى سفير آمريكا روز اول عيد با يك كيف پر از اسناد با شاه ملاقات مى كند و تمام اسناد و مدارك كودتاى رزم آرا و توطئه هاى نيمه كمونيستى خاورميانه و جريان كشف كودتا را به شاه ارائه مى دهد. (ادامه دارد)
(برگرفته از كتاب «زندگى سياسى رزم آرا» تأليف جعفر مهدى نيا)