پس از يك تاخير دو روزه و در حالى كه شوراى حكام آژانس بين المللى انرژى اتمى در وين اجلاس فصلى خود را آغاز كرده بود، شوراى امنيت در نيويورك قطعنامه سوم تنبيهى را عليه ايران از تصويب گذراند. گزارش محمد البرا دعى دبيركل آژانس بين المللى انرژى اتمى از آخرين تحولات مربوط به فعاليتهاى هسته اى ايران كه در آن سرپيچى جمهورى اسلامى ازاجراى خواسته هاى دو قطعنامه قبلى بصراحت مورد اشاره قرار گرفته بود از جمله مستندات اصلى شوراى امنيت براى طرح و تصويب قطعنامه سوم بود. اين همان گزارشى است كه جمهورى اسلامى دو هفته قبل بمناسبت صدور آن تدارك جشن هسته اى دوم را اعلام داشته بود.
ديدار پايان هفته سركوزى رئيس جمهور فرانسه از آفريقاى جنوبى كه از زمان استقرار در كاخ اليزه بر خلاف سلف خود، ژاك شيراك، مواضع سرسختانه اى در قبال فعاليتهاى اتمى ايران اتخاذ كرده است از جمله آخرين تلاشهاى بى سر و صدائى بود كه در جهت همراه كردن چند كشور عضو موقت شوراى امنيت با اعضائ ثابت شورا در جهت تصويب طرح تنبيه ايران صورت گرفت.
على رغم مقاومت ملايم چهار كشور ويتنام، ليبى، آفريقاى جنوبى و اندونزى كه از جمله اعضاء موقت دوره يكساله جارى شوراى امنيت بشمار ميروند، توافق اصو لى شش كشوربزرگ بمنظور فراهم ساختن زمينه تصويب قطعنامه سوم تنبيهى شوراى امنيت عليه ايران، نشان داد كه جامعه جهانى در جهت ممانعت از برنامه هاى توسعه اتمى ايران به هماهنگى كم سابقه اى رسيده است. قطعنامه تنبيهى تازه جدا از پيامدهاى اجتناب ناپذيراقتصادى، از نظر سياسى نيز شكست عمده اى در عرصه جها نى عليه دولت ايران محسوب ميشود.
ظاهراً مداخله كشور افريقاى جنوبى كه امسال از جمله اعضاء غير ثابت شوراى امنيت است، دراخرين لحظه، مانع از به نتيجه رسيدن سريعتر تلاشهاى موافقين اعمال تنبيهات تازه غليه ايران شد. نماينده افريقاى جنوبى خواستار آن شده بود كه آغازگفتگودر شوراى امنيت پيرامون تصويب قطعنامه تنبيهى تازه عليه ايران به دريافت گزارش البرادعى واطلاع از نحوه پيشرفت همكارى هاى ايران با آژانس موكول شود. پس از دريافت گزارش البرادعى نيز كشور ياد شده همچنان خواستار توضيحات بيشترى ازجانب تهييه كننده گان طر ح قطعنامه پيرامون نحوه تنبيه ايران شده بود. از اين پيشنهاد بعضى ديگر از اعضاء غير دائم شورا از جمله اندونزى و ليبى نيز استقبال كردند. نماينده ليبى يادآور شده بود كه ممكن است از حضور در جلسه خود دارى كند، در حالى كه نماينده گان اندونزى و ويتنام تنها به انجام اصلاحاتى در متن قطعنامه قناعت كرده بودند.
مداخله افريقاى جنوبى و سه كشور ديگر عضو جنبش عدم تعهد كه متعاقبا به تاخير در طرح قطعنامه تنبيهى سوم عليه ايران انجاميد از سوى مسولين رژيم جمهورى اسلامى مورد استقبال قرار گرفت. با توجه به نزديكتر شدن محسوس چين و روسيه طى دوماه گذشته به مواضع ساير اعضاء دائم شوراى امنيت در مورد ايران و در نتيجه، فاصله گرفتن پكن و مسكو از تهران، حمايت ملايم و كم اثر غير متهد ها در شوراى امنيت بنوعى موجب تسكين خاطر موقت دولت جمهورى اسلامى گرديد. اميد تهران در شرايط دشوار پيش آمده اين بود كه گشايش نامنتظره ديگرى در هفته هاى بعد منشاء اثر بيشتر شده و خطر قطعنامه سوم را تا حد مقدور و ممكن دور سازد.
پيش از آن، ايران علائم روشنى از جانب روسيه و چين در يافت داشته بود كه نشان ميداد حمايت نيم بند آن دو كشوراز برنامه هسته اى اش در حال كاهش است. اظهارات خشمگينانه معاون وزير خارجه روسيه چند روز پس از برگزارى جلسه كشورهاى ۱+5، عليه برنامه توسعه موشكى ايران وهمچنين تكرار مخالفت آشكار با آنچه اوبه نيابت از سوى دولت متبوع خود «غير ضرورى بودن ادامه غنى سازى اورانيوم» خواند، شگفتى محافل ناظر و بخصوص تهران را برانگيخت. شگفتى تهران بيشتر از اين جهت بود كه پيش از آن هيچيك از مقامات رسمى كرملين علناً از برنامه هاى توسعه موشكى ايران انتقاد بعمل نياورده بودند، اگر چه نگرانى هاى مسكو در اين زمينه طى تماسهاى دو جانبه مابين دوكشور هر ازگاهى مطرح شده بود.
در مورد چين اگرچه موضع گيرى سياسى پكن عليه برنامه هاى اتمى ايران تا حدودى ملايم تر از روسيه بود، در عين حال دولت چين با افزايش فشار در زمينه هاى اقتصادى نارضائى ازرفتار هاى ايران را بگونه اى ديگر اشكار ساخته بود.
در شرايطى اينچنين، حمايت معتدل غير متعهدها از مواضع ايران بنوعى فرصت مغتنم براى تهران تلقى شد، اگر چه اين حمايت به هيچ وچه نميتوانست جايگزين حمايت پيشين و موثر تر روسيه و چين بشود. در طول دوسال گذشته حمايتهاى نيم بند چين و روسيه از ايران در شوراى امنيت حد اكثر به تعديل متن دو قطعنامه تنبيهى پيشين انجاميده بود حال انكه موضع گيرى افريقاى جنوبى وسه عضو غير دائمى ديگر شوراى امنيت تنها منجر به تاخير كوتاهى در زمان طرح قطعنامه سوم تنبيهى شد و نه تغيير اساسى در محتواى آن.
. گزارش البرادعى به شوراى امنيت كه در طرح قطعنامه سوم تنبيهى مورد استناد قرار گرفت به دو بخش مجزا تقسيم شده بود:
۱- اجابت خواستهاى مندرج در سه قطعنامه ۱۶۹۶- ۱۷۳۷- و ۱۷۴۷ توسط ايران كه مهمترين آنها تعليق غنى سازى اورانيوم است.
۲- ميزان پيشرفت در همكاريهاى ايران با آژانس در جهت رفع ابهام از گذشته فعاليتهاى اتمى آن كشور.
البرادعى طى گزارش قبلى خود كه در ماه سپتامبر گذشته منتشر شد كمترين نشانه اى از پيشرفت در بخش اول عرضه نكرده بود و حتى بدليل ادامه و توسعه غنى سازى اورانيوم به انتقاد از ايران نيز پرداخته بود. در بخش دوم و در زمينه همكارى براى رفع ابهام، دبيركل آژانس به اميد دريافت اطلاعات بيشتر از ايران، از پيشرفت همكاريها با ايران قدردانى كرده بود ولى اين قدر دانى مانع از آن نبود كه سرپيچى ايران از قبول قطعنامه هاى قبلى فراموش شود.
فراموش نبايد كرد كه در زمان انتشار گزارش قبلى نيز، عليرغم خشنوديهاى فراوان تهران از مفاد آن، اين گزارش دبيركل آژانس نبود كه مانع از طرح و تصويب قطعنامه تازه تنبيهى شوراى امنيت عليه ايران شد. عامل عمده و موثر، انتشار بخشهائى از براورد سازمانهاى اطلاعاتى امريكا از فعاليتهاى اتمى ايران و اعلام ترك پيگيرى ايران در راه دستيابى به سلاحهاى اتمى از سال ۲۰۰۳ بود كه نه تنها پرونده اتمى ايران را در شوراى امنيت بطور موقت از گردش خارج ساخت كه همچنين خطر هجوم نظامى عليه ايران را نيز كه پيش از آن كاملاً محتمل بنظر ميرسيد بميزان فوق العاده زيادى كاهش داد.
تهران، با استناد به اظهارات مسئولان جمهورى اسلامى در اين مورد، ظاهراً انتظار داشت كه در نتيجه گنجانده شدن چند خط مثبت در بخش دوم گزارش البرادعى، داير بر تأييد پيشرفت همكارى با ايران، موضوع تصويب قطعنامه تنبيهى سوم بفراموشى سپرده شود. حال آنكه روند تحولات نشانداد كه انتظار تهران دراين مورد انتظارى واهى بوده است
تصويب قطعنامه سوم نشان داد اگر چه همكارى اخير ايران با آژانس منجر به رفع ابهام در پاره اى زمينه هااز گذشته برنامه هاى اتمى ايران شده ولى درجهت رفع نگرانى هاى جارى شوراى امنيت از اينده اين فعاليتها كافى نبوده است. بمنظور رفع اين نگرانى ها، شوراى امنيت به نماينده گى از جامعه جهانى نسبت به طرح قطعنامه تحريمى تازه اى آن به توافق دست يافت
اگرچه قطعنامه سوم تنبيهى چندان شديد تز از دو قطعنامه قبلى نيست، ولى در هر حال ايران را همچنان در مواضع دفاعى و تحت فشار نگاه خواهد داشت. بنظر نميرسد كه در واكنش تلافى جويانه به قطعنامه تازه، ايران از معاهده ان پى تى خارج شود، اگرچه در اعتراض به قطعنامه هاى قبلى، دولت جمهورى اسلامى از قبول تعهدات معاهده الحاقى كه از سال ۲۰۰۳ داوطلبانه پذيرفته و بموقع اجرا ميگذاشت سرباز زد.
دولت ايران واقف است كه عواقب خروج از ان پى تى بسيار جدى تر از خروج از معاهده الحاقى است و از اين لحاظ به آسانى ميتواند ايران را مجددا با خطر هجوم نظامى خارجى روبرو سازد، اگرچه پاره اى از مراكز نظامى به خروج ايران از ان پى تى اصرار ميورزند.
در هر حال عدم واكنشن نسبت به قطعنامه تببيهى سوم نيز به بهانه «بى اثر بودن» آن براى دولت جمهئرى اسلامى نوعى شكست سياسى تلقى خواهد شد. بعلاوه قطعنامه تازه مسير طرح و تصويب قطعنامه بسيار شديدترى را در ۴ ماه آينده فراهم خواهد ساخت. در حقيقت قطعنامه بعدى است كه دولت ايران را سخت نگران خواهد ساخت و نه قطعنامه سوم.
Rtaghizade@aol. com
