(بخش ۲)
«نكته بسيار مهمى كه بر گروهى از هموطنان ما به خصوص جوانان پوشيده و مجهول مانده است جنبه اجتماعى تصوف است، در صورتى كه اگر باريك شويم و با ديده تحقيق در كردار و رفتار و گفتار صوفيان بزرگ و مشايخ و پيران مشهور بنگريم به اسانى بر ما معلوم و مشكوف خواهد گرديد كه بزرگان تصوف و عرفان (و چه بسا صوفى هاى بى نام و نشان) در كار حمايت ستمديدگان و فقرا و اشخاص بى كس و بى يار و ياور و مردم خرده پا و توده خلق الله و حفظ و حراست تهيدستان و ضعفا و بيوه زنان و يتيمان و غربا و اسيران مصدر خدمات سترگ و دامنه دار بوده اند و مروج و بانى و مؤسس يك رشته كارها و افعال و اعمالى بوده اند كه امروز ما آنها را به نام» عدالت اجتماعى «و» بيمه هاى اجتماعى «مى خوانيم. اين بزرگان عموماً مورد احترام اشخاص مقتدر و با ثروت بوده اند و به احدى از مخلوق زنده حتى سلاطين و پادشاهان سر فرود نمى آورده اند و امرا و وزراء و اعيان و اقويا احترام آنها را لازم (يا لازمه سياست) مى شمرده اند و چه بسا حقيقتاً به آنها اعتقاد داشتند و به راستى به آنها ارادت مى ورزيدند و به حرف هايشان گوش مى دادند.
مى توان به جرأت ادعا نمود كه در آن عهدى كه كوچكترين امير و سردار مالك مطلق جان و مال مردم بود هر يك نفر از اين مشايخ عظام و پيران با اعتبار در مقابل ستمگرى و عدوان و تعدى درست نقش يك سپاه نيرومند و دستگاه معظم و منظم را داشت كه با كمك اتباع و مريدان فداكار و بى شمار خود و با اتكاء به افكار عمومى سد استوارى در جلو استبداد مطلق العنان بود و تا اندازه اى همان خدمتى را در حق قاطبه ناس انجام مى داد كه امروز دستگاه هاى عريض و طويل دادگسترى و شهربانى و مدعى العمومى و امنيه و مجموعه هاى قوانين و مقررات و نظامنامه ها انجام مى دهند و هر روز و هر ساعت براى اشخاص ستمديده بى يار و ياور ملجاء و پناه بودند و خانه و خانقاه و زاويه و مسجد و محرابشان بستگاه بى پناهان و بيچارگانى بود كه مورد تعدى و اجحاف واقع مى گرديدند.
از اين گذشته شيوخ و ائمه طريقت در بسيارى از نقاط مملكت ما و حتى در جاهاى بسيار پرت و دورافتاده داراى خانقاه و زاويه و صومعه و مسجد و مدرسه و تكيه بودند كه فى الواقع تا اندازه اى حكم ميهمانخانه مجانى را داشت و مسافرين و سياحان و زوار و روندگان و آيندگان و طالبان علم و معرفت را از هر طبقه و قوم با سعه صدر هر چه تمامتر مى پذيرفتند و حوائج زندگى آنها و حتى مراكب و چهارپاهايشان را فرام مى ساختند.
سياح مراكشى معروف ابن بطوطه كه شش هفت قرن پيش از اين در ضمن مسافرت و سياحت دور و دراز بيست و چهار ساله خود ايامى را نيز در خاك ما گذرانيده است، در سياحت نامه (رحله) خود از زاويه شهر شوشتر سخن مى راند و مى گويد» شانزده روز در اين مدرسه (۱) ماندم. نه نظم و ترتيب آن را در جائى ديده بودم و نه لذيذتر از غذاهاى آنجا غذائى خورده بودم «و پس از مدح و ثناى شيخى كه مدرس و واعظ و مدير و ناظم آن خانقاه بوده است مى نويسد،» از شوشتر حركت كردم و سه روز از كوه هاى بلند گذشتم... در هر يك از منازل زاويه اى بود و هر شب در زاويه اى منزل مى كرديم كه در همه آنها وسائل خورد و خوراك مسافر فراهم بود... من از مرد موثقى شنيدم كه اتابك افراسياب (۲) در قلمرو حكومت خود كه لرستان مى نامند ۴۶۰ خانقاه آباد كرده است... و مالياتى را كه مى گيرد بر سه قسمت مى كند و يك ثلث آن را به مصرف مخارج اين زوايا و مدارس مى رساند... «
مترجم فاضل» رحله «دانشمند گرامى آقاى دكتر محمدعلى موحد در مقدمه بسيار آموزنده و محققانه اى كه بر اين كتاب نوشته ند درباره تصوف مطالب بسيار سودمند آورده اند و از آن جمله چنين نوشته اند:
» جنبش تصوف در سرتاسر ممالك اسلامى در نهايت قوت بود و خانقاه ها و رباطات و زوايا در اوج رونق بودند... . اوقاف فراوان براى نگهدارى دارالضيافه ها و اطعام صادر و وارد خانقاه ها تخصيص داده شده بود و بقاع بعضى از مشايخ بزرگ مانند شيخ ابواسحق كازرونى تشكيلات وسيعى داشت و نواب و وكلائى از طرف متوليان اين بقاع در اقصى نقاط حتى در هند و چين براى جمع آورى نذورات و صدقات فعاليت داشتند و جمعيت هاى «فتوت» (۳) كه ضبغه تصوف داشت با سازمان هاى بسيار جالب توجه و شعارهاى خاص خود در سرتاسر آناتولى گسترده بود و حتى در برخى از شهرها زمام حكومت را در دست داشتند و وضعى شبيه به يك نوع جمهورى ايجاد كرده بودند. اعضاى اين جمعيت ها را تقريباً طبقات وسط اجتماعى يعنى اصناف و پيشه وران تشكيل مى دادند و اين مردم با فراخ دلى و بلندنظرى بسيار آنچه را كه در طى روز به زحمت و مشقت مى اندوختند هنگام غروب در دامن پير خود مى ريختند و شب را به رقص و سماع و وجد و طرب [صوفيانه] مى گذراندند. «
البته نظر و گفته من مناط اعتبار نيست ولى بر شخص من مسلم گرديده است كه كسانى كه مخالف با تصوف و ترويج آن هستند يا به درستى از كُنه و حقيقت تصوف و عرفان آگاهى كافى ندارند و يا آن كه بيشتر به جنبه هاى نامطلوبى كه گاهى پيدا كرده و بر آن عارض شده بود توجه دارند و از مزايا و محسنات پر بهاى آن كه چندين برابر نقاط ضعف آن است و مورد ستايش جهانيان گرديده است چشم مى پوشند. اما براى چون من آدمى كه درباره تصوف در همين اواخر دوبار در راديوى سوئيس فرانسوى زبان و يك بار در راديوى فرانسه صحبت داشته ام يقين قطعى حاصل شده است كه با اين ماديات پرستى كه در مملكت ما شدت يافته و روزگار ما را دچار مشكلات گوناگون ساخته است ترويج تصوف (تصوف اصلاح شده) نهايت سودمند خواهد بود و شايد بتواند جوانان ما را به طريق جديدى كه نورانى و تسليت بخش باشد و نامش» ايده آل «است راهبرد گردد و اولين قدم را در اين راه طبع و نشر و ترجمه كتاب هاى برگزيده ممتاز مى دانم كه از قرن ها بدين طرف به زبان هاى فارسى و عربى و تركى و زبان هاى ديگر تأليف يافته و در دسترس است، مشروط بر آن كه در انتخاب كتاب و تصحيح و تنقيح و اصلاح، كار با اشخاص بصير و فهيم و اهل كمال و صداقت باشد و همان راهى را طى نمايند كه در بعضى از ممالك اسلامى ديگر طى مى نمايند چنان كه مثلاً در مصر دانشمندان روشنفكر و تجددپرورى مانند زكى مبارك و استاد طه سرور در تأليفات خود راه اصلاح تصوف را نشان داده اند (۴) و هيچ ترديدى نيست كه همچنان كه لوتر آلمانى مذهب كاتوليكى را اصلاح نمود دانشمندان روشن ضمير و صاحبدل امروز ما نيز مى توانند نظير همين اقدام را درباره تصوف در ايران به عمل آورند و در اين روزگاران كه مردم دنيا عموماً و جوانان خودمان بالخصوص همواره با نگرانى هاى روحى گوناگون معلوم و مجهول و مشكلات واقعى و يا خيالى و موهوم و تيرگى و يأس و بى خانمانى روحى و غوامض عذاب دهنده دست به گريبانند و بيم و هراس طوفان هاى احتمالى امروز و فردا آنها را پريشان و آشفته حال مى دارد، در پرتو هدايت روشنى بخش و ارشاد و تسليت سكون آميز، آنها را وارد در فضاى جان بخشى نمايند كه عالم آرامش و جمعيت خاطر است و» تصوف «نام دارد و راه ها را براى صلح و آشتى كه شرط اساسى هر فعاليت ثمربخشى است هموار مى سازد و در سايه شور و شوق كه عصاكش كاميابى و وصال است انسان را به جائى مى رساند كه به جز خدا (يعنى حق و عشق و معرفت) نمى بيند و نمى شناسد و نمى طلبد.» (پايان مقاله)
(برگرفته از كتاب «قصه نويسى» تأليف مرحوم سيدمحمدعلى جمال زاده، به كوشش على دهباشى)
پانويس:
۱-مدرسه در اينجا به معناى خانقاه و زاويه صوفيانه است.
۲-از اتابكان لرستان.
۳-اين جمعيت ها در حقيقت حكم «سنديكا» هاى امروزى را داشتند با شرايط و اوضاع ديگرى كه گذشته از جنبه مذهبى خيرات و مساعدت كاملاً جنبه صنفى داشت.
۴-كتاب «التصوف» به قلم زكى مبارك (قاهره ۱۹۳۷) و كتاب «عالم التصوف» به قلم استاد طه سرور (قاهره، ۱۹۵۶) .