عقيمى مبحثى ا ست پيچيده كه نياز به آشنائى با ساختمان دستگاه تناسلى و شناخت هورمونهاى جنسى و اثرات آن بر غدد تناسلى دارد. به اينترتيب تشريح اين پديده خارج از چهارچوب اطلاعات و دانش پزشكى مشگل به نظرميرسد مع الوصف سعى شده ا ست تا آنچه در اين نوشتارمى آيد مورد استفاده همگان باشد.
وقتى زن و مردى نتوانسته اند كه از محصول تماس جنسى بين خودشان و آن بمنظور بارورى يعنى فرزند برخوردار شوند بنابر اين براى دست يابى به علت ميبايست جستجو و كاوش علمى را هم در زن و هم در مرد تعميم داد. به كلامى ديگر درصورت فقد توان بارورى هم زن و هم مرد و يا حتى هر دو ميتوانند دچار نقص بارور كردن و بارور شدن باشند. اما اينكه پس چرا در بسيارى از موارد و در مرحله نخست هميشه مردان مورد معاينه قرار ميگيرند به اين دليل ا ست كه بررسى و تحقيق در مردان به مراتب سهلتر و ارزانتر از زنان صورت ميگيرد. به همين دليل هم از ديدگاه آمارى درصد مردانى كه دچار نقص در سيستم بارورى بوده اند بيشتر از زنان ا ست چرا كه به محض مشاهده و يافتن نقص در مرد خواه ناخواه زن از حلقه معاينه حذف ميشوند بى آنكه مشخص شود كه آيا در او هم نقصى وجود داشته ا ست يا خير. براى اينكه بدانيم عقيمى يا infertility و يا در واژه فارسى سترونى چيست ميبايست بدانيم كه اصولآ توان بارورى چيست و سلامت سيستم تناسلى در گرو چه عواملى ا ست. وقتى دختر و پسرى به مرحله كامل بلوغ جنسى رسيده اند هركدام از اين دو برخوردار از توان بارورى ميباشند مشروط بر اينكه بيضه در مرد و تخمدان در زن به ترتيب بتوانند اسپرماتوزوئيد و تخمك سالم و رسيده اى توليد كنند ضمن اينكه راه عبور و انتقال اين دو سلول جنسى هم بايستى باز باشد و مانعى بر سر راهشان نباشد. به اينترتيب توان بارورى در مردان در گرو دو فاكتور اصلى ا ست كه يكى توليد منى يا اسپرم هم از نظر كيفى و هم از نظر كمى و اما ديگرى انتقال اسپرماتوزوئيدهاى سالم به خارج از دستگاه تناسلى يا به كلامى ديگر داشتن يك delivery service سالم. در اينجا ميبايست نقش هورمونهاى جنسى در توليد اسپرماتوزوئيد و تخمك را در نظر داشته باشيم چرا كه بدون فعاليت اين سيستم هورمونى تخمك و اسپرماتوزوئيدى توليد نخواهد شد. هورمونهائى كه نقش اساسى و سازنده دارند عبارتند از هورمونهاى FSH و LH. اين دو هورمون در زنان موجب تحريك تخمدانها و توليد تخمك و همجنين آماده سازى رحم براى پذيرش تخمك بارور شده يا در واژه فارسى گشنيده شده ميشوند در حاليكه در مردان هورمون LH مسئول تحريك سلولهاى بينابينى در بيضه ها و توليد تستوسترن ا ست و هورمون FSH در توليد و تكثير اسپرماتوزوئيدها بكار گرفته ميشود. در مردان شرايط طبيعى و لازم براى فعاليت بيضه ها و در نتيجه توليد اسپرماتوزوئيدهاى سالم و كافى عبارتند از:
الف: وجود لايه توليد كننده اسپرماتوزوئيد در نسج بيضه كه به آن Germ Cell ميگويند.
ب: برخوردار بودن از يك الگوى ژنتيكى سالم.
ج: وجود شرايط محيطى مناسب مثل رسيدن اكسيژن كافى به سلولهاى بيضه و درجه حرارتى معمولآ ۵ درجه كمتر از درجه حرارت طبيعى بدن و بالاخره پاك بودن محيط از عفونت و الهاب نسجى و غيره.
مسلما «برهم خوردن و نامطلوب بودن اين شرايط موجب فقد كامل و يا نسبى اسپرماتوزوئيدها و يا نارسا بودن آنها ميشود. معمولا» اولين آزمايشى كه براى يافتن علت عقيمى انجام ميشود آزمايش شمارش اسپرماتوزوئيدها ا ست كه آنهم ميبايستى در سه نوبت و به فاصله معينى انجام شود. اين آزمايش براى تشخيص كميت و كيفيت اسپرماتوزوئيدها در مايع منى ا ست. مايعى كه از مرد بهنگام انزال خارج ميشود شامل دو بخش ا ست يكى مايع منى كه به آن در اصطلاح تكنيكى seminal plasma ميگويند و ديگرى سلولهاى جنسى شناور در آن كه لسپرماتوزوئيدها باشند. مايع منى مجموعه ترشحاتى ا ست كه از مجراى منى بر / كيسه هاى منى / پروستات و بالاخره غدد ضميمه مجراى ادرار توليد ميشود. اين بخشها در حقيقت ضمائم دستگاه تناسلى هستند كه بدون دخالت آنها اسپرماتوزوئيد ها آن تحرك و توان لازم براى بارور كردن را نخواهند داشت. براى نمونه به كار كيسه هاى منى و غده پروستات به اختصار اشاره ميكنم.
برخلاف تصور عمومى كه مى پندارند كيسه هاى منى با توجه به نامش كيسه ايست براى ذخيره شدن منى در آن در واقع دو غده ترشحى هستند كه مواد غذائى اسپرماتوزوئيد ها را ترشح مينمايند ضمن اينكه ترشحات اين كيسه خودش بخشى از مايع منى را تشكيل ميدهد كه براى تسهيل در سيلان يافتن اسپرماتوزوئيدها ضرورى ا ست. غده پروستات هم به نوبه خود مايع شيرى رنگ و سيالى ترشح ميكند كه اين ترشحات نيز باز بخشى از مايع منى را تشكيل ميدهد. نكته قابل توجه اينست كه ترشح غده پروستات به سبب داشتن خاصيت قليائى يا Alkaline از اهميت ويژه اى در زمينه بارورى در مردان برخوردار ا ست. اين اهميت براى اينست كه اسپرماتوزوئيدها در محيطى اسيدى فاقد تحرك و فعاليت خواهند بود. اين حالت اسيدى در دو زمان ميتواند بر اسپرماتوزوئيد اثر گذارد يكى وقتى كه منى در داخل كانال منى بر ميماند وسوخت و ساز سلولى محيطى اسيدى بوجود مى آورد و ديگرى وقتى ا ست كه منى به داخل واژن ريخته ميشودو ترشحات مهبل يا واژن در زنان نيزمحيط اسيدى بسيار قوى بوجود مى آورد. بنابر اين ميبايستى تأثير اين محيط اسيدى بر اسپرماتوزوئيدها به نحوى خنثى شود كه تصور ميرود اين عمل خنثى سازى توسط ترشحات پروستات و اضافه شدن آن به مايع منى صورت ميگيرد. وجود مايع منى در يك مرد الزامآ دليل اين نيست كه در اين مايع اسپرماتوزوئيدهاى كافى و سالم وجود داشته باشند. زيرا مردانى هستند كه باوجود طبيعى بودن حجم مايع منى در ايشان يا كلاً فاقد اسپرماتوزوئيد هستند كه به آن اصطلاحآ azoospermia ميگويند و يا ميزان اسپرماتوزوئيد ها كمتر از حد طبيعى ا ست كه آن را oligospermia ميخوانند. در پاسخ به اين سئوال كه آيا مردى ميتواند كلاً فاقد مايع منى باشد جواب مثبت خواهد بود كه به آن aspermia ميگويند.
عواملى كه سبب فقد كامل و يا كاهش شديد مايع منى و اسپرماتوزوئيدها ميشوند عبارتند از: نارسائى هورمونهاى جنسى / خرابى و انهدام سلولهاى نسج بيضه ها / عدم رشد كيسه هاى منى بطور مادرزادى و اختلال در مكانيسم انزال يا خروج مايع منى به خارج كه اين خود ميتواند به دلائل زير باشد.
فلج شدن كار كيسه هاى منى / انسداد كانال دفع منى به خارج / تنگى و گرفتگى در مجراى ادرار.
مايع منى يا كلاً توليد نميشود يا توليد ميشود و اما به دلائلى كه اشاره شد دفع نميشود و يا به مقدار كمى خارج ميگردد. هرچنذ بنابر موارد گزارش شده اى ميزان مايع منى ميتواند بين ۱- ۱۲ميلى ليترترشح شود اما ميزان طبيعى و معمولى آن بين ۳ -5 ميلى ليتر ميباشد. فراموش نشود كه بخش عمده اين مايع تا حدود ۶۰% توسط كيسه هاى منى ترشح ميگردد. كيسه هاى منى علاوه بر ترشح اين مقدار از مايع كه كمك به سيال بودن اسپرماتوزوئيدها ميكند ماده قندى فر. كتوز fructose به ميزان زيادى توليد ميكند كه مورد استفاده اسپرماتوزوئيدها قرار ميگيرد. به همين دليل با اندازه گيرى فروكتوز در مايع منى كه بعنوان يك آزمايش در مواقع ضرورى انجام ميشود ميتوان گفت كه آيا فعاليت كيسه هاى منى طبيعى ا ست يا خير. اما نكته ارزنده ديگرى كه در رابطه با عقيمى در مردان ميبايست مورد نظر قرار گيرد بررسى كيفى و كمى اسپرماتوزوئيدهاى شناور در مايع منى ا ست. به هرحال در امتحان مايع منى آنچه در مورد كيفيت وكميت هائز اهميت ا ست عبارتند از: شمارش كل اسپرماتوزوئيدها / در صد اسپرماتوزوئيدهاى متحرك و شكل اسپرماتوزوئيدها. در مورد شمارش كل اسپرماتوزوئيدها معمولآ در هر سانتى متر مكعب يا هر cc از مايع منى بطور متوسط ۱۲۰ ميليون اسپرماتوزوئيد وجود دارد كه اين تعداد حتى در شخص سالم ميتواند بين ۳۵ تا ۲۰۰ ميليون باشد. ميدانيم در هر بار انزال ميزان مايع منى دفع شده بين ۳ -5 سانتى متر مكعب ميباشد و به اينترتيب تعداد كل اسپرماتوزوئيدها در هر انزال بطور متوسط در حدود ۴۰۰ ميليون خواهد بود. تجربه هاى كاينيكى نشان داده ا ست كه هرگاه تعداد اسپرماتوزوئيدها در هر انزال به كمتر از ۲۰ ميليون كاهش يابد احتمال عقيم بودن مرد وجود دارد. اين سئوالى است كه براى آن جواب قانع و روشنى هنوز ارائه نشده ا ست كه چرا باجوديكه فقط يك اسپرماتوزوئيد براى باروركردن تخمك كافى ا ست چطور به انبوهى از اسپرماتوزوئيدها آنهم در رقمى بالاتر از ۲۰ ميليون نياز هست. مسئله شكل و كيفيت حركت اسپرماتوزوئيدها نيز از اهميت زيادى برخوردار ا ست. بسيار اتفاق افتاده ا ست كه مردى باوجود دارا بودن تعداد كافى اسپرماتوزوئيد معذلك فاقد توان بارورى ا ست. تحقيقات كلينيكى در اين موارد نشان داده ا ست كه اختلال در ساختمان اسپرماوزوئيدها و كيفيت حركت آنها وجود داشته ا ست. مثلآ نيمى ار اسپرماتوزوئيدها داراى دو سر و يا اينكه داراى تنه و دمى ناهنجار بوده اند۰ همچنين در موارد ديگرى باوجوديكه شمارش اسپرماتوزوئيدها و شكل آنها صد در صد طبيعى بوده ا ست در عوض بسيارى از آنان يا كلاً و يا بطور نسبى فاقد حركت بوده اند.
در مبحث عقيمى همانطور كه ااشاره شد گوشه ها و زواياى تكنيكى ديگرى نيز وجود دارند كه پرداختن به آنها ازظرفيت اين نوشتار خارج ا ست.
e. mail: dr_javaherkalam@yahoo. co. uk