دكتر مصدق در ميدان بهارستان: هر جا ملت است آن جا مجلس است...
-مصدق به مجلس شوراى ملى رفت تا گزارش بدهد. ولى عده اى از نمايندگان كه از كارهاى دولت و فلج اقتصاد كشور ناراضى بودند با غيبت خود (ابستروكسيون) مانع تشكيل جلسه شدند. دكتر مصدق خشمناك به جلوى مجلس آمده، روى يك چهارپايه رفت و خطاب به مردمى كه در ميدان بهارستان بودند گفت: «اى مردم، هر جا ملت است، آنجا مجلس است و هر جا كه يك عده مخالف مصالح مملكت باشند، مجلس نيست. سپس گزارش خود را كه براى مجلس تهيه كرده بود براى همان مردم قرائت كرد.» (صفائى، ۱۹۷) و «قطرات اشك از گونه هاى ايشان جارى شد مردم نيز به صداى بلند گريه مى كردند.» (زهتاب، افسانه، ۴۴۸) .
-فاتح مى نويسد:
«در اين گونه مواقع نخست وزير متوسل به تبليغات دامنه دارى مى شد و از مردم استمداد مى كرد و بايد اعتراف نمود كه در تمام مدت حكومت دكتر مصدق، دستگاه تبليغات دولت به بهترين وجهى اداره مى شد و نتايج بسيارى عايد دولت مى ساخت.» (فاتح، ۵۶۲) .
-محمدعلى سفرى خبرنگارِ باختر امروز، اين كار مصدق را «يك رويداد تاريخى خوانده و گفته است... دكتر مصدق دست به اقدام تهورآميزى زد كه در تاريخ مبارزات سياسى ايران، به عنوان يك روز با اهميت و باشكوه ثبت شده است.» (نجاتى، ۱/۳۶۰). در حالى كه مخالفان، اين كار را اقدامى فاشيستى و دليل آن مى دانستند كه مصدق فقط با يك مجلس صددرصد مطيع مى تواند كار بكند و لاغير.
مصدق: انتقاد از دولت بى جاست
-از سوى ديگر دكتر مصدق در روز ۹ شهريور نيز در پيامى به مردم ايران كه از راديو پخش شد راه هر نوع انتقادى را بر مخالفان خود در مجلس و خارج از مجلس بست:
«هر انتقادى از دولت بشود بيجا و بى مورد خواهد بود و تضعيف دولت و انتقادات نابه جا به سود آنهائى تمام خواهد شد كه ما را... همواره زبون و ضعيف مى خواهند.» (فاتح، ۵۶۳) .
كارشناسان انگليسى ايران را ترك كردند
-بعد مصدق در نامه اى خطاب به هريمن «پيشنهاد تازه اى براى از سرگيرى گفتگوى نفت براى دولت انگلستان فرستاد... و ضمناً نوشت: اگر تا ۱۵ روز از تاريخ تسليم اين پيشنهاد به دولت انگلستان نتيجه رضايتبخش حاصل نشود، پروانه اقامت ۳۵۰ نفر كارشناسان و كاركنان انگليسى را لغو خواهد كرد.» (صفائى، ،۱۹۶ به نقل از: دكتر مصدق، ده گزارش، ۶۷). هريمن به آن نامه پاسخ منفى داد. در دوم مهر به كارشناسان و كاركنان انگليسى ابلاغ شد «كه چون حاضر به قبول خدمت در شركت ملى نفت نشده اند، بايد در ظرف يك هفته وسائل حركت خود را از ايران فراهم كنند پس از يك هفته، جواز اقامتشان لغو و بى اعتبار خواهد بود.» در چهارم مهرماه پالايشگاه آبادان از سوى سربازان ايرانى اشغال شد. بدين مناسبت سفير انگليس يادداشت اعتراضى فرستاد. كارشناسان و كاركنان انگليسى شركت نفت در ۱۰ مهر «با مراقبت ناوهاى جنگى انگليس كه از چندى پيش در نزديكى ساحل آبادان مستقر شده بودند، آبادان را به سوى بصره ترك گفتند.» (صفائى، ۱۹۷-۱۹۸) .
مصدق: هر كس مخالف دولت است مخالف ملى شدن نفت است
- (دكتر مصدق چند روز ديگر براى گرفتن رأى اعتماد به مجلس سنا رفت و تصميم لغو پروانه اقامت كاركنان انگليسى نفت را اعلام داشت. در پاسخ اعتراض سناتور خواجه نورى با مشت روى تريبون مجلس كوبيد و به خواجه نورى گفت: «هر كس مخالف دولت است، مخالف ملى شدن نفت است و من اجازه نخواهم داد نمايندگانى كه نماينده هچكس جز خودشان نيستند، اظهاراتى خلاف مصالح ايراد نمايند و افزود: تا وقتى قضيه نفت حل نشده، نمى توانم سنگر نخست وزيرى را خالى كنم.» ) (صفائى، ۱۹۴-،۱۹۵ به نقل از: صورتجلسه مجلس سنا، ۱۳ شهريور ۱۳۳۰) .
-وى در ۱۷ شهريور در مجلس اعلام كرد: «مسائل ارزى ما به كلى مورد نگرانى است... و به همين جهت چندى قبل به مجلس پيشنهاد كردم دوازده ميليون ليره از پشتوانه اسكناس را در اختيار دولت بگذارد.» (صفائى، ۱۹۵) .
- «روز ۱۹ شهريور مستر گريدى سفيركبير آمريكا در تهران كه هواخواه جدى دولت دكتر مصدق به شمار مى رفت تهران را ترك كرد و عازم آمريكا گرديد و شهرت يافت كه تغيير او به واسطه مخالفتى بوده است كه او با انگليسى ها داشته و مانع از فيصله كار بوده است.» (فاتح، ۵۶۴) .
كاشانى: پشتيبانى از مصدق
-در ۷ مهر به تقاضاى آيت الله كاشانى، «... . براى پشتيبانى از دكتر مصدق و ابراز انزجار از رفتار نمايندگان مخالف تعطيل عمومى اعلام شد.» (عاقلى، روزشمار، ۱/۴۵۶) .
اقدام در خور تحسين اقليت مجلس
«پس از آن كه معلوم شد دولت انگليس به شوراى امنيت مراجعه كرده است، نمايندگان مجلس شوراى ملى كه در اقليت بوده و با دولت دكتر مصدق مخالف بودند، در جلسه نهم مهرماه اظهار داشتند كه:» به حكم سنت ديرين و نياكانى خودمان كه هر موقع ملت ايران با خارجى مواجه شده اختلافات داخلى را كنار گذاشته است... همه رفقاى اقليت بدون استثناء تصميم گرفتند كه موقتاً تا موضوع نفت ايران در شوراى امنيت مطرح است از روش اقليت و شأن اقليت كه انتقاد و حمله به دولت است صرف نظر كنند و موقتاً سكوت كنند و دولت ايران را در اين موقع كه با يك دولت خارجى در كار نفت اختلاف دارد تضعيف نكنند. «(فاتح، ۵۶۹) .
مصدق در شوراى امنيت
-در ۱۴ مهر هيأتى به رياست دكتر مصدق براى پاسخگوئى به شكايت انگليس به شوراى امنيت سازمان ملل متحد در نيويورك رفت. (اعضاى هيأت: اللهيار صالح، دكتر شايگان، سهام السلطان بيات، دكتر متين دفترى (اعضاى هيأت مختلط)، دكتر سنجابى، دكتر بقائى (نمايندگان مجلس شوراى ملى)، بوشهرى (وزير راه)، دكتر حسين فاطمى (معاون سياسى و پارلمانى و سخنگوى دولت)، حسين نواب (وزير مختار ايران در هلند)، دكتر عيسى سپهبدى (مترجم زبان فرانسه)، محسن اسدى (مترجم زبان انگليسى)، عباس مسعودى و دكتر مصباح زاده (مديران روزنامه هاى اطلاعات و كيهان)، سيف پور فاطمى (نماينده روزنامه باختر امروز)، شجاع الدين شفا (رئيس اداره تبليغات). دكتر على قلى اردلان كه نمايندگى دولت ايران را در سازمان ملل به عهده داشت و دكتر جلال عبده معاون نماينده ايران در سازمان ملل كه در نيويورك بودند نيز به اين هيأت ملحق گرديدند. دكتر غلامحسين مصدق و خانم ضياء اشرف (پسر و دختر دكتر مصدق) در اين سفر همراه پدر خود بودند. به هر يك از افراد عضو هيأت روزانه مبلغ شصت دلار هزينه سفر پرداخت شده بود، ولى دكتر مصدق هزينه مسافرت خود و دختر و پسرش را شخصاً پرداخته بود. ) (در كنار پدرم، ۷۷-۷۸). اين سفر ۴۷ روز به طول انجاميد. در همان موقع روزنامه واشنگتن پست نوشت هدف اصلى جلب كمك هاى آمريكاست. دكتر مصدق بر طبق برنامه قبلى در بيمارستان كورنل مديكال سنتر در نيويورك بسترى شد، هم به منظور آن كه از ملاقات هاى تشريفاتى خوددارى كند و هم از او معاينه اى به عمل آيد. مطلعين هزينه بيمارستان را روزى پنجاه شصت دلار پيش بينى كرده بودند، ولى وقتى روزنامه نيويورك هرالدتريبون ضمن چاپ خبر ورود نخست وزير و اعضاى هيأت ايران به نيويورك نوشت،» دكتر مصدق در سويت ۴۵۰ دلارى بيمارستان... . شاد و سرحال است «، دكتر مصدق مبلغ چهارده هزار دلار هزينه پنج روز بيمارستان را پرداخت و بيمارستان را ترك كرد. (در كنار پدرم، ۷۹-۸۰) .
-دكتر مصدق در شوراى امنيت با ارائه اسناد غير قابل انكار حقانيت ايران را مطرح ساخت و صلاحيت شورا را در امر داخلى ايران رد كرد. نطق مصدق در شوراى امنيت مستدل و مفصل بود و بازتاب جهانى داشت. اين است برخى از مطالبى كه وى در سخنان خود به آنها اشاره كرد:
... مصدق كوشش انگلستان را در كشانيدن اختلاف به شوراى امنيت نكوهيد و گفت بهانه به مخاطره افتادن صلح و امنيت جهانى ياوه اى بيش نيست... اختلاف ايران با يك شركت بازرگانى ربطى به دولت بريتانيا ندارد و رسيدگى به آن اختلاف منحصراً در صلاحيت محاكم داخلى ايران است. بريتانيا بايد بداند كه شركت سابق نفت ديگر جائى در ايران ندارد... ايران حاضر است كه از كارشناسان خارجى استفاده كند و حاضر است كه نفت خود را در اختيار بازارهاى جهانى بگذارد. اما حاضر نيست كه اختيار خود را به دست كشورهاى خارجى بدهد... پس از پنجاه سال كه انگليسى ها نفت ما را در دست داشتند، ما هنوز كارشناس به تعداد كافى نداريم كه بتوانيم صنعت نفت خود را اداره كنيم. شركت نفت در سال ۱۹۵۰ بين ۱۸۰ تا ۲۰۰ ميليون ليره از ايران نفت برده و از اين مبلغ مجموعاً ۱۶ ميليون ليره بابت حق السهم منافع و ماليات به ايران پرداخته است و حال آن كه منافعى كه در همين يك سال نصيب انگلستان شده بيش از ۱۱۴ ميليون ليره اى است كه به گفته نماينده انگليس در طى نيم قرن به ايران پرداخت شده است... نفت ايران مانند خاك، رودخانه و كوه هاى آن كشور جزو حاكميت ايران است و ايران از شوراى امنيت مى خواهد كه شكايت انگلستان را از دستور كار خود خارج كند...» (موحد، ۱/۲۸۴-۲۸۶) .
-به علاوه وى تصريح نمود مجلسى كه قرارداد ۱۳۱۲ را تصويب كرد مبعوث ملت ايران نبود و «وزيرانى هم كه امضاى خود را پاى اين قرارداد گذاشته اند تحت شرايط اكراه و اجبار عمل كرده اند. (موحد، ۱/۲۸۶) .
-شاه در اين هنگام تلگرافى به منظور تشويق و تأييد دكتر مصدق به وى مخابره نمود و مصدق طى تلگرافى از شاه بدين شرح سپاسگزارى كرد:
» ... و عرض مى كنم كه هر موفقيتى در هر جا و هر مورد تحصيل شده مرهون توجهات و عنايت ذات اقدس ملوكانه است كه همه وقت دولت را تقويت و رهبرى فرموده اند... «(خاطرات، ۳۶۶) .
-چون در شوراى امنيت توافقى بين دو كشور ايران و انگلستان به عمل نيامد، شورا به مسكوت ماندن موضوع رأى داد.
ديدار با ترومن و... .
-سپس دكتر مصدق به دعوت قبلى ترومن به واشنگتن رفت. در ايستگاه راه آهن واشنگتن، اچسن وزيرخارجه آمريكا و چهارتن ديگر از وى و همراهان استقبال كردند.
-» اچسن پيشاپيش ديگر استقبال كنندگان بود و هم او گفته است: وقتى مصدق از قطار مى خواست پائين بيايد، حالت پيرمرد بيمار و ضعيفى را داشت كه روى بازوى پسرش تكيه كرده، با زحمت به كمك عصا راه مى رفت، ولى وقتى مرا شناخت، راست ايستاد و عصاى خود را به دست يكى از همراهانش داد و مانند يك جوان بيست ساله با چابكى از قطار بيرون پريد. «(صفائى، ،۲۰۰ به نقل از: جنگ قدرت ها در ايران، ۶۴) .
-» روزى كه اعضاى هيأت وارد واشنگتن شدند ژنرال گراهام پزشك رئيس جمهورى آمريكا تلفنى پيام ترومن را به اطلاع پدرم رسانيد كه در آن از وى دعوت شده بود در بيمارستان نظامى والتر ريد مورد معاينه قرار گيرد. پدرم اين دعوت را با امتنان پذيرفت و من و او به مدت سه روز در بيمارستان مزبور بسترى شديم و مورد معاينات پزشكى قرار گرفتيم. «(در كنار پدرم، ۹۰) .
-دكتر مصدق در ضيافت ناهار رئيس جمهورى شركت كرد. در اين ضيافت نصرالله انتظام سفير كبير ايران در آمريكا، اچسن، وزيرخارجه آمريكا و سه تن ديگر از مقامات آمريكائى حضور داشتند. دكتر مصدق پس از خوردن ناهار، به ترومن اظهار داشت:» ما سيصد چهارصد ميليون تومان كسر بودجه داريم شما چگونه انتظار داريد ملتى با اين كسربودجه بتواند امنيت و نظامات را در كشور خود حفظ كند... «ترومن به او گفت:» اچسن با شما صحبت خواهد كرد. «(صفائى، ۱۹۸-،۲۰۱ به نقل از: واشنگتن پست، ۱۸ و ۲۲ اكتبر ۱۹۵۱) .
-در ۲۵ روز اقامت مصدق در واشنگتن، جرج مك گى معاون وزارت امورخارجه آمريكا روزى يك بار و گاهى دو بار با وى ملاقات مى كرد.» مصدق، مك گى را شخصى بسيار خيرخواه و مهربان و مانند برادر صميمى خود مى شناخت. «(صفائى، ،۲۰۳ به نقل از: دكتر مصدق، ده گزارش، ۹۹). مك گى از سوى وزارت خارجه آمريكا طرحى هم براى كار نفت ارائه داد كه مصدق نپذيرفت. (صفائى، ۲۰۴-۲۰۵) .
-ناگفته نماند كه مصدق در گفتگوهاى خود با مك گى از جمله گفته بود:
» ... اما حكومتى كه بعد از او [مصدق] بيايد، حكومت دلخواه روس ها خواهد بود، نه حكومت دلخواه انگليس ها... . «(موحد، ۱/۳۲۱) .
-در بيمارستان والتر ريد، معاون بانك بين المللى، رابرت گارنر و چند تن ديگر نيز با مصدق ملاقات كردند. گارنر پيشنهاد كرد بانك بين المللى در ايران سرمايه اى به كار اندازد تا كار نفت موقتاً به جريان افتد. مصدق پيشنهاد را پذيرفت، نمايندگان بانك به تهران آمدند ولى مصدق پس از بررسى پيشنهاد بانك، آن را رد كرد. گارنر در آمريكا مصدق را مردى لجوج و غير منطقى خوانده بود. (صفائى، ،۲۰۵ به نقل از: فاتح، ،۵۸۵ ۵۸۹؛ دكتر مصدق، ده گزارش، ۹۶-۹۷) .