نواهاى جنگى
وقتى در جريان انقلاب سال ۵۷ مساجد به يكى از پايگاه هاى انقلاب تبديل شد و منبر و نوار نقش رسانه هاى انقلاب را به خود گرفتند، كمتر كسى مى توانست پيش بينى كند كه تغيير دين سنتى به دين ايدئولوژيك در آتيه مداحى را نيز به ابزارى ايدئولوژيك و در خدمت حكومت دينى بدل خواهد كرد.
با اين حال اين اتفاق اندكى بعد افتاد و آغاز جنگ در شهريور ۱۳۵۹ به آن دامن زد.
صادق آهنگران مشهورترين مداح و نوحه خوانى است كه در سال هاى جنگ وقتى با صداى زنگ دار خود به نوحه خوانى در جبهه هاى جنگ پرداخت مورد اقبال حكومت قرار گرفت.
مدتى بعد غلامعلى كويتى پور نيز با سبك تازه اى كه با سينه زنى توام با حركات فيزيكى خاص همراه بود در رديف آهنگران قرار گرفت.
صدا و تصوير اين دو، جاى موسيقى را در راديو و تلويزيون گرفت و روزانه بارها پخش مى شد و شهرتشان چنان شد كه آهنگران عنوان «بلبل خمينى» را گرفت و آنگونه كه بعدها گفت به چنين لغبى افتخار مى كند.
هر دو اين مداحان، اگر چه به شكل آماتور، در سال هاى پيش از انقلاب به كار موسيقى و خوانندگى پرداخته بودند و كمتر سابقه اى در مداحى داشتند.
اى لشكر صاحب زمان آماده باش آماده باش، ياران چه غريبانه، رفتند از اين خانه و ممد نبودى ببينى برخى از مشهورترن نوحه هائى است كه در سال هاى جنگ پيش از انجام عمليات جنگى توسط آهنگران و كويتى پور در مقر لشكريانى كه اغلبشان را بسيجيان جوان و كم سن و سال تشكيل مى دادند، خوانده مى شد.
فضاى سحرانگيز و بازسازى صحنه هائى از كربلا، وعده رستگارى و شهادت اجزاى اصلى متن اين نوحه ها و مداحى ها بود و تأثير روانى آن به گونه اى بود كه حاضران را براى رفتن بر روى مين نيز آماده مى كرد.
با همين دو بود كه مداحى در ايران دچار دو تحول شد؛ اول فراگيرى و شهرتى كه حاصل پخش مكرر تصاوير مداحى ها بود و ديگر تبديل مداحى از يك آى ين مذهبى به يكى از اجزاى حكومت. مداحان نيز در اين ميان چون روحانيان جايگاهى در جمهورى اسلامى يافتند. تا جنگ بود، مداحى نيز به همان سبك و سياق ادامه داشت.

مداحان ناراضى
پايان جنگ اما دوره اى تازه را براى مداحى و مداحان رقم زد. در سال هاى نخست دهه هفتاد فضاى فرهنگى كشور به تدريج رو به گشايش رفت و موسيقى بار ديگر اجازه يافت تا نمودى داشته باشد.
مقامات جمهورى اسلامى مجبور بودند تا براى رفع خستگى مردم از جنگى هشت ساله امتيازاتى را نيز به آنان بدهند، پس به تدريج موسيقى هاى شادتر ابتدا به شكل موسيقى بدون كلام و بعد در هيأت موسيقى پاپ به راديو و تلويزيون و بازار راه يافت.
آهنگران و كويتى پور نيز كه پيشتر صداى شان با پس زمينه صداى سينه زنى و گريه و زارى همراه بود، به بازخوانى نوحه ها و مداحى ها خود با آهنگ پرداختند و نوعى از مداحى شكل گرفت كه تا پيش از اين تاريخ سابقه اى نداشت.
مخاطبان اما صداى آنها را نمادى از جنگ مى پنداشتند، پس به تدريج خوانندگان ديگر موسيقى پاپ مجال ظهور يافتند و مداحى به يك باره جايگاهى را كه به كف آورده بود از دست داد و مداحان جنگ به حاشيه رانده شدند.
از اين زمان بود كه برخى از مداحانى كه به تقليد از آهنگران و كويتى پور به مداحى روى آورده بودند، به جمع گروه هاى ناراضيان پس از جنگ پيوستند.
ناراضيان كه نسبت به دگرگونى ارزش هاى اجتماعى در سال هاى بعد از جنگ به شدت معترض بودند در يكى دو سال مانده به انتخابات مجلس پنجم در ائتلاف با بخشى از جناح راست به گروه هاى فشار تبديل شدند و كارشان به برهم زدن سخنرانى و به آتش كشيدن كتابفروشى نيز كشيد.
آنها در شهرهاى مختلف هيأت هائى تشكيل دادند و در ق الب برگزارى مراسم دعا خود را براى باز پس گيرى جايگاه از دست رفته مهيا مى كردند.
اگر چه بخشى از روحانيان راستگرا پدران معنوى اين گروه ها اما به نظر مى رسد به خاطر مشغول بودن روحانيان به مناصب اجرايى، مداحان حضور پر رنگ ترى در اين هيأت ها يافتند تا جايى كه به تدريج نام آنها به هيأت ها گره خورد و برخلاف گذشته كه مساجد به نام روحانيان خود شناخته مى شدند، هيأت ها به نام مداحان شناخته شدند.
مداحان مجاز بودند در اين هيأت ها به هر مقامى انتقاد كنند به جز ولى فقيه. وقتى جامعه روحانيت و مؤتلفه اسلامى تصميم گرفتند تا اكبر هاشمى رفسنجانى و گروهى از نزديكانش را كه به تكنوكرات هاى قدرتمندى تبديل شده بودند از قدرت كنار بگذارند، براى اجتناب از درگيرى رو در رو نقش قابل توجهى را به مداحان و گروه هاى فشار واگذار كردند.
در اين زمان بود كه نام چند مداح به دليل انتقادات بى سابقه از اكبر هاشمى رفسنجانى بر سر زبان ها افتاد؛ منصور ارضى و سعيد حداديان به همراه تعدادى ديگر از مداحان و مريدان خود به طور علنى و در جريان برگزارى مراسم مذهبى رفسنجانى و نزديكانش را به عنوان غارتگر بيت المال معرفى مى كردند و گروهى از روحانيان چپگراى نزديك به رهبر پيشين جمهورى اسلامى را نيز از اعتراضات خود بى نصيب نگذاشتند.

مداحى يا ستاد انتخاباتى
انتخابات دوم خرداد ۷۶ براى راستگرايان اهميتى بسزا داشت، چرا كه آنها در صورت رسيدن على اكبر ناطق نورى به رياست جمهورى تمام اركان قدرت را در دست مى گرفتند.
از همين رو مداحان نيز در اين انتخابات، همان نقشى را بر عهده گرفتند كه پيشتر روحانيان در جريان انقلاب بر عهده داشتند؛ نقل سينه به سينه هر چيزى كه مى توانست صلاحيت و سلامت رقيب اصلى ناطق نورى يعنى محمد خاتمى را در افكار عمومى زير سئوال ببرد.
مداحان برخلاف سنت مداحى حتى به سيد بودن محمد خاتمى در برابر شيخوخيت على اكبر ناطق نورى توجهى نكردند و نطق هاى سياسى خود را از هيأت ها به عرصه عمومى كشيدند.
مشهورترين نطق سياسى مداحان توسط منصور ارضى در مراسم عاشورا عليه خاتمى صورت گرفت.
نتيجه انتخابات اما مداحان را همان قدر مبهوت كرد كه راستگرايان را. اين شكست بازگشت مداحان به هيأت ها را به دنبال داشت.
در اين دوره كه تا سال ۸۱ طول كشيد، مداحان به بدعت هائى براى جلب جوانان دست زدند. استقاده از ريتم هاى موسيقى هاى تند، افزودن حركات فيزيكى كه بى شباهت به رقص نيست، در آوردن صداى حيوانات، خودزنى، برهنگى، انجام حركاتى شبيه سما ع به مداحى ها و خدا خواندن برخى از پيشوايان دينى بخشى از مداحى هاى جديد را تشكيل مى دهد.
گروهى از اين مداحان كه شناخته شده ترينشان جواد ذاكر، مداحى كه كمتر از يك سال پيش در سى سالگى مرد و غلامرضا هلالى هستند كه در چند سال اخير مورد اقبال گروه هائى از جوانان مذهبى قرار گرفتند.
مداحى با پول شهردارى
مداحى هاى جديد به همان اندازه كه با واكنش تند روحانيان مواجه شد، استقبال برخى از گروه هاى تندرو راست را در پى داشت.
اگر چه رهبر جمهورى اسلامى به طور رسمى و در هم صدايى با روحانيان سنتى به انتقاد از اين شيوه مداحى پرداخت، اما از سوى ديگر سازمان تبليغات اسلامى مأموريت يافت تا با راه اندازى تشكيلاتى براى مداحان به سازماندهى آنها بپردازد.
هرچند تشكيلات مداحان هنوز شكل نهايى خود را نگرفته، اما به نظر مى رسد رهبر جمهورى اسلامى در نظر دارد تا ستادى مشابه ستاد سياستگزارى ائمه جمعه براى مداحان نيز ايجاد كند.
كار مداحان در آستانه انتخابات رياست جمهورى سال گذشته آن چنان رونق گرفت كه راديو و تلويزيون ترجيح مى داد تا به جاى پخش سخنان واعظان، تصاوير مداحى ها را پخش كند.
وقتى محمود احمدى نژاد در سال ۸۲ به شهردارى تهران رسيد، مداحان و هيأت هايشان حامى تازه و پولدارى پيدا كردند.
احمدى نژاد كه خود نيز سوابقى در مداحى دارد، بخشى از بودجه سازمان فرهنگى، هنرى شهردارى تهران را به حمايت از هيأت هاى مذهبى اختصاص داد و علاوه بر آن كمك هاى نقدى و غير نقدى بلاعوضى را در اختيار مداحان قرار داد.
اين كمك ها اگر چه تحت عنوان گسترش فرهنگ عاشورايى و حمايت از فرهنگ دينى صورت مى گرفت، اما در واقع بخشى از تلاش او و جناح راست براى در اختيار گرفتن قوه مجريه از مسيرى بود كه رقيب از آن غافل مانده بود.
اگر چه پيروزى محمود احمدى نژاد در انتخابات رياست جمهورى، به عقيده برخى از تحليلگران بيش از هر چيز زاييده حمايت هاى رهبر جمهورى اسلامى و نهادهاى نظامى است، اما نمى توان نقش مداحان را در ورود وى به كاخ رياست جمهورى ناديده گرفت.