اعدام صدام حسين رئيس جمهور سابق عراق را شايد بتوان طليعه پايان عصر ديكتاتورى هائى در خاورميانه دانست كه براى بقاى خود جنايت عليه بشريت را مجاز مى شمرند، اما هنوز نمى توان نظمى را كه در منطقه خاورميانه و بويژه در عراق پس از مرگ صدام حسين در حال ظهور است، به دقت تبيين كرد.
ظاهرا دولت عراق از آن رو بر اعدام صدام اصرار كرد كه اميد هواداران سرسخت حزب منحل شده بعث را براى بازگشت دوباره به قدرت به ياس تبديل كند و ساير عراقى ها را نيز به دگرگون شدن قطعى اوضاع عراق مطمئن سازد.
انگيزه دولت آمريكا هم از حمايت از اعدام صدام، مشابه انگيزه هاى دولت عراق در اين مورد است با اين تفاوت كه احتمالا ايالات متحده آمريكا علاقمند است تا اجراى حكم مرگ صدام، زنگ خطر را براى آن دسته از رهبران خاورميانه كه با آمريكا به مقابله برخاسته اند، به صدا درآورد.
بدين ترتيب، دولت هاى عراق و آمريكا هر كدام به درجاتى به پيامدهاى داخلى و منطقه اى اعدام صدام چشم دوخته اند، تا از آن براى استقرار ثبات در عراق و آغاز نظمى تازه در خاورميانه بهره گيرند.
اعدام صدام اما ممكن است در كوتاه مدت نتيجه اى عكس آنچه دولت عراق مى خواهد به بار آورد و باعث افزايش سطح خشونت در اين كشور شود.
قاعدتا بازماندگان نظام بعثى عراق كه گفته مى شود مسئول بخش مهمى از خشونت هاى جارى در عراق هستند، در انتقام از اعدام صدام حسين به حملات مرگبار خود عليه مراكز دولتى و اهداف غيرنظامى عراق شدت مى بخشند، اما احتمال اينكه مرگ صدام حسين سبب تضعيف آنها در ميان مدت شود، منتفى نيست.
در نبود صدام حسين، نيروهاى وفادار به وى، بدون شك وجه نمادين كارزار مسلحانه خود را عليه دولت عراق از دست مى دهند و همين مسأله ممكن است آنها را به بى نتيجه بودن رفتار خشونت آميزشان متقاعد سازد و موجب تجديد نظر آنان در رفتارشان شود.
دولت هاى عراق و آمريكا، هر دو، از تجديد نظر هواداران حزب بعث در رفتارشان استقبال كنند، اما در حالى كه برخى گرايش هاى شيعه در دولت عراق خواهان دور نگه داشتن بعثى ها از مراكز قدرت در اين كشور هستند، به نظر مى رسد دولت آمريكا علاقمند است تا بعثى ها را وارد روند سياسى عراق كند.
علاقه آمريكا به بازگشت كنترل شده بعثى ها به مراكز قدرت در عراق، در واقع نمايانگر تمايل ايالات متحده به واگذارى سهم بيشترى از قدرت در عراق به جمعيت سنى مذهب اين كشور است، جمعيتى كه از نحوه توزيع قدرت در عراق ناراضى است و از راه هاى مختلف مى كوشد تا توازن قوا را در عراق به نفع خود به هم بزند.
در حقيقت، حمايت جدى دولت هاى عرب متحد آمريكا در خاورميانه از مطالبات سياسى سنى هاى عراق از يك سو و بى اعتمادى روز افزون آمريكا به شيعيان به علت روابط بخشى از آنها با دولت ايران از سوى ديگر، علت گرايش آمريكا به ارائه امتيازات بيشتر به جمعيت سنى عراق شده است.
بر اين اساس، آمريكا كه حمايت خود را از اجراى حكم اعدام صدام امتيازى براى شيعيان عراق مى داند، ممكن است در اقدامى موازى، گروه هاى شيعه را براى نشان دادن انعطاف بيشتر در مورد تقسيم قدرت با سنى ها، تحت فشار بگذارد.
به عبارت ديگر، آمريكا به اعدام صدام نگاهى پاردوكسيكال (متناقض نما) دارد، بدين نحو كه مرگ او را نماد پايان قطعى دوره تسلط اقليت سنى عراق بر اكثريت شيعه همراه با آغاز دوره اى از مشاركت گسترده سنى ها در دولت جديد شيعه تلقى مى كند.
اين در حالى است كه به نظر مى رسد گروه هاى شيعه براى مشاركت بيشتر سنى ها بويژه بعثى ها در امور حكومتى عراق هم رأى نيستند.
در حالى كه حزب الدعوه ومجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق براى جذب بيشتر جمعيت سنى در روند سياسى كشورشان روش منعطفى در پيش گرفته اند، نيروهاى وفادار به مقتدى صدر همچنان با هر گونه ورود هواداران حزب بعث به مراكز قدرت مخالفت مى ورزند.
به نظر مى رسد اگر جذب نيروهاى بعثى به روند سياسى عراق عملى شود، نيروهاى مقتدى صدر فاصله خود را از دولت عراق بيشتر كنند، اين مسأله اما همان چيزى است كه آمريكا و جمعيت سنى عراق از آن استقبال مى كنند، زيرا به باور آنها گروه مقتدى صدر در خشونت هاى فرقه اى در عراق نقش بسزايى دارد.
به هر حال، تأثير اعدام صدام حسين بر تحولات داخلى عراق، به ميزان موفقيت آمريكا در دخالت دادن جمعيت سنى در مراكز قدرت و نحوه برخورد شيعيان با اين موضوع بستگى دارد.
اگر سنى ها همچنان سهمى بسيار فراتر از اندازه جمعيتشان از قدرت بخواهند و در مقابل شيعيان نيز بر كثرت عددى به عنوان تنها مبناى تقسيم قدرت در عراق تأكيد ورزند، به احتمال زياد، اعدام صدام حسين جز بر نابسامانى عراق نخواهد افزود: اما اگر دو طرف مناقشه تا حد جلب رضايت طرف مقابل از خود انعطاف نشان دهند، آنگاه اعدام صدام مى تواند به رغم واكنش هاى خشونت آميز ابتدايى طرفداران آن، به تدريج عراق را به سمت صلح و ثبات هدايت كند.
تاثيرات منطقه اى اعدام صدام حسين نيز تابعى از تأثير داخلى مرگ اوست. اگر اعدام صدام مشاركت بيشتر جمعيت سنى در روند سياسى عراق را موجب شود، مرگ او خشم دولت هاى عرب منطقه را در پى نخواهد داشت، هر چندكه توده هاى عرب در عزاى او مراسم سوگوارى برگزار كنند.
اما اگر اعدام صدام، تغييرى محسوس در تقسيم قدرت در عراق پديد نياورد، دولت هاى عرب منطقه ضمن ناخشنودى از اعدام وى، براى دخالت بيشتر در امور عراق تحريك خواهند شد.
اعدام صدام پايان قطعى ديكتاتورى به شيوه او در عراق است، اما اينكه آيا شروعى براى صلح و دمكراسى پايدار در عراق است يا آغاز هرج و مرجى خشونت بار و تمام عيار، چندان قطعى نيست.