اعلام خبر اعدام صدام حسين رهبر سابق عراق با طناب دار به جرم جنايت عليه بشريت پايان يك دوره تاريخى و سلسه اى از خاطرات عموماً تلخ ايرانيان از دوره زمامدارى وى بر كشور همسايه شان است.
صدام حسين تكريتى كه پس از محاكمه اى طولانى با حكم اعدام رو به رو شد و اين حكم در سحرگاه روز شنبه (۳۰ دسامبر) سال ۲۰۰۶ ميلادى به اجرا درآمد براى ايرانيان به علت به راه انداختن جنگ ويرانگر هشت ساله شناخته شده است اما اين تنها تصويرى نيست كه از وى براى مردم ايران به جا مانده است.
هر نسلى از مردم ايران تصويرى از رهبر سابق عراق در ذهن دارند، كه فصل مشترك آن جنگ هشت ساله است.
نسلى از ايرانيان كه دهه ۱۳۳۰ را به ياد مى آوردند و تحولات همسايگان ايران در آن روزها را دنبال مى كردند، «ملك فيصل» پادشاه وقت عراق را به خاطر دارند كه روابط نزديكى با خاندان پهلوى و دربار داشت.
روابط دربار ايران با عراق سلطنتى
در دوره سلطنت ملك فيصل محمدرضا شاه، با پادشاه عراق و حضور كشورهاى تركيه و پاكستان يك پيمان دفاع جمعى را به پيشنهاد ايالات متحده و حضور و حمايت بريتانيا تشكيل داده بود و روابط با بغداد دراوج خود قرار داشت.
دربار پهلوى چنان ملك فيصل را به خود نزديك مى ديد كه مقدمه ازدواج شهناز (دختر محمد رضا شاه) را با فيصل فراهم كرد. اين وصلت گرچه حاصل نشد اما روابط ايران را به حكومت عراق و شخص فيصل بيش از گذشته ارتقاءداد.
با قتل ملك فيصل و ديگر اعضاى خاندان سلطنتى در شب ۲۳ تير ۱۳۳۷هم به پيمان دفاعى مشترك ايران و عراق آسيب خورد و هم به روابط تهران و بغداد.
درميان كودتاها و قتل هاى پى در پى بعدى كه در عراق رخ مى داد نام يك جوان بعثى كه تعصب خاصى به قوميت و حزب اش داشت براى دربار ايران كه با چشم هاى نگران روزهاى خونين همسايه غربى اش را نظار مى كرد، تكرار مى شد: صدام حسين تكريتى.
محمد رضا شاه كه حزب بعث و رئيس آن صدام حسين را بانى قتل خاندان سلطنتى فيصل كه دوستى نزديكى با دربار و خاندان سلطنتى پهلوى داشتند، مى دانست هرگز روابطى صميمانه و گرم با صدام برقرار نكرد.
تنها ديدار شاه با صدام در جريان اجلاس سران كشورهاى صادركننده نفت «اوپك» بود كه در الجزاير رخ داد. پس از آن نه صدام به تهران دعوت شد و نه شاه به عراق سفر كرد.
مهمترين سفر رسمى ايرانيان پس از روى كار آمدن صدام در عراق، ديدار فرح پهلوى از اين كشور بود كه در بهبوحه روزهاى پيش از پروزى انقلاب اسلامى انجام شد.
صدام و آيت الله خمينى
پيش از آن در هنگامى كه صدام رئيس شوراى انقلاب عراق بود، اخراج آيت الله خمينى از عراق كه در تبعيد در اين كشور به سر مى برد به تصويب شوراى انقلاب عراق رسيده بود. حضور آيت الله خمينى كه رهبر انقلاب مذهبى ايران بود صدام را از پيوستن شيعيان عراق به وى نگران كرده بود.
تلاش هاى دربار ايران كه رابطه چندان گرمى هم با دولت عراق نداشت براى موافقت با حضور آيت الله خمينى در نجف راه به جايى نبرد. با اخراج آيت الله از عراق و عزيمت وى به فرانسه، انقلاب ايران شتابى گرفت كه تصميم صدام هم در لايه هاى زيرين آن برخلاف خواست وى نقش پيدا كرده بود.
در دوره رياست جمهور «حسن البكر» در عراق كه صدام معاون معاونت وى را بر عهده داشت روابط تهران و بغداد كه از زمان قتل ملك فيصل تيره بود، اندكى عادى شده بود.
صدام و جنگ ايران و عراق
اما در روزهايى كه آتش انقلاب در ايران شعله گرفته بود، صدام عليه رئيس جمهور وقت دست به كودتاى درون حزبى دست زد و از اين پس رئيس جمهور عراق شد و روزهاى سرنوشت سازى و خونين را براى ايران و عراق رقم زد.
پس از سقوط حكومت سلطنتى درعراق، دولت هائى كه با عمرى كوتاه بر سر كار آمده بودند، روابطى به شدت تيره با ايران داشتند. خروج عراق از پيمان دفاعى با ايران و لغوعهدنامه ۱۹۷۳ مرزى را كه درباره مالكيت مشترك ايران وعراق در شط العرب (اروند رود) بود درگيرى هاى مرزى را افزايش داده بود.
تنش هاى مرزى ايران و عراق در اوايل دهه ۱۹۷۰ ميلادى چنان بالا گرفت كه بر اساس اسناد سازمان ملل يك جنگ محدود تلقى مى شود. در نتيجه درگيرهاى وسيع مرزى ارتش دو كشور، ايران و عراق در دو نوبت مختلف به شوراى امنيت سازمان ملل شكايت كردند كه نتيجه اين شكايت ها وساطت شوراى امنيت و قبول «آتش بس» بود.
ايران پس از اين واقعه تحركات عراق را در مرزها به شذت تحت كنترل داشت. محمد رضا شاه فكر حمله به ايران را از صدام بعيد نمى دانست و از همين رو در مذاكره با ايالات متحده كه براى خريد سلاح انجام مى شد به خطر صدام براى منطقه و احتمال گسترش كمونيسم اشاره داشت.
پنج سال پيش از پيروزى انقلاب اسلامى، با ميانجيگرى الجزاير، ايران و عراق عهدنامه مشهور ۱۹۷۵ را به امضا رساندند كه به اختلافات مرزى دو كشور پايان مى داد. اما عمر اين عهدنامه كوتاه بود.
مهمترين تصوير
شهريور سال۱۳۵۹ صدام در حالى كه عهدنامه ۱۹۷۵را كه به اختلافات ديرينه دو كشور پايان داده بود در دست داشت در تلويزيون دولتى عراق ظاهر شد و با پاره كردن عهدنامه زمينه حمله هوايى به ايران و آغاز جنگ هشت ساله را فراهم كرد.
از اين تاريخ ايرانيان با چهره ديگرى از صدام حسين رئيس جمهور عراق روبه رو شدند و از ميان رهبران جهان بيشتر اخبار مربوط به وى را مى شنيدند كه راديو تلويزيون دولتى جمهورى اسلامى عناوينى چون متجاوز، سركوبگر، جنايتكار، را به وى نسبت مى داد.
آروزى مرگ براى صدام حسين از همان ماه هاى اول جنگ با ايران در ديوار نوشته ها و شعارهاى رسمى جا گرفت. در تريبون هاى رسمى مثل نماز جمعه، مراسم صبحگاه مدارس، كاروان هاى سربازان اعزامى به جبهه جنگ، مجلس شوراى اسلامى هر بار كه در تأييد موضوعى سه بار الله اكبر گفته مى شد، جمله «مرگ بر منافقين و صدام» هم در ادامه مى آمد. اين موضوع تا زمان حمله نيروهاى ائتلاف به رهبرى آمريكا به حكومت صدام حسين ادامه داشت.
خلع صدام از قدرت و نابودى وى به آرزوى بسيارى از ايرانيان كه خانه و زندگى و عضوى از خانواده شان را در جريان جنگ از دست داده بودند، در سالهاى دهه ۶۰ خورشيدى تبديل شده بود.
زدودن غبار از خاطرات جنگ
از ميان ايرانيانى كه امروز با اعدام صدام حسين مخالفند چند گروه عمده تر از ديگران به نظر مى رسند.
گروه اول شهروندانى هستند كه گرچه معتقد به «جنايات» صدام در عراق اند اما اعتقاد داند كه اعدام صدام سبب درونى تر شدن خشنونت هاى چند سال اخير درعراق خواهد شد و از سوى ديگر به تحريك گروه هاى پيكار جوى حامى صدام و حزب بعث براى ادامه نا امنى و كشتار منجر مى شود. راهكار اين گروه زنده نگاه داشتن صدام به عنوان سمبل فرجام خشونت و قصاوت بود.
در مقابل گروهى ديگر اعدام با طناب دار را براى صدام كه اعمالش باعث كشتار صدها هزار نفر از مردم كشورش، ايران، كويت شده است را مجازاتى مختصر عنوان مى كنند و ادامه حبس را براى وى شايسته تر از مرگ مى دانستند. يكى از مخالفان اعدام صدام مى گويد كه مرگ براى ديكتاتور عراق «هديه» بود.
براى جمع ديگرى نيز اعدام صدام حسين برگرفتن غبار از خاطرات و دردى است كه دست كم نزديك به دو دهه است كه با آن دست و پنجه نرم مى كنند. خانواده هائى كه عزيزى از خود را در جنگ از دست داده اند يا اين كه با همسر و فرزندانى زندگى مى كنند كه آنها را روى صندلى چرخدار يا با عضوى مصنوعى مى بينند كه يادگار جنگ هشت ساله است. جنگى كه نام صدام در ايران مترادف با آن است.
مرگ صدام هر نتيجه اى كه در بر داشته باشد، تحقق يكى از خواست هائى است كه از ماه هاى اول پيروزى انقلاب اسلامى در ايران در شمار شعارهاى اصلى حكومت و البته مردم جنگ زده درآمده بود.