انجمن ديدار هنرها و علوم كه سال هاست فعاليت خود را براى اشاعه فرهنگ و تمدن ايران به مديريت خانم ماريت غيائى شاملو ادامه مى دهد، روز يازدهم نوامبر با حضور تعدادى از فرهنگ دوستان و ايرانيان مقيم پاريس جلسه اى در مورد تمدن مكتوب، پيدايش خط و سير تكاملى خوش نويسى توسط مهندس عبدالحميد اشراق برگزار كرد.
ابتدا سخنران شروع نظام الفبائى در بين النهرين را حدود سال هاى دو هزار قبل از ميلاد ذكر كرد و متذكر شد كه عده اى معتقدند كه اين تاريخ را مى توان تا پنج هزار سال قبل نيز به عقب برد، ولى آنچه اختراع نظام نوشتارى به جامعه بشريت كمك كرد. خطاپذيرى در حافظه افراد جاى خود را به ثبت پايدار داد و علاوه بر آن پيام هاى يوميه، بدون حضور شخص دوم براى دريافت پيام امكان پذير شد.
سخنران، سپس به تشريح مراتب پيشرفت خط در كشورهاى چين و مصر پرداخت و متذكر شد كه ايران را بايد يكى از متقدمين نظام زيبانويسى قلمداد كرد و قبل از توضيح تمدن مكتوب و خوش نويسى مطالبى در مورد تمدن شفاهى و تمدن كتابت بيان نمود و گفت كه شهرهاى بخارا، سمرقند و شيراز در ارتباط با تمدن مكتوب در جمع آورى كتب بر ساير شهرها سبقت گرفتند. وى سپس به تشريح خوش نويسى كه به صورت هنرى پايدار درآمده پرداخت و گفت قرن يازدهم ميلادى را شروع خوش نويسى، اوج آن را قرن پانزدهم و قوس نزولى آن را با روى كار آمدن ماشين چاپ دانست و حاليه هر چه از شروع اين تمدن فراموش نشدنى مى گذرد ارزش نسخ خطى با ارزش تر مى شود او در مورد شروع خوش نويسى گفت ابتدا در قرن نهم ميلادى در بخارا بخشى از اشعار فارسى با استفاده از قوانين زبان عربى در داخل كتيبه هائى كه به عربى مى نوشتند داخل شد و پس از گذشت زمان اشعار و خط فارسى جداگانه به تنهائى به صورت زيباترى در ايران رواج پيدا كرد.
مهندس اشراق گفت با سفرهائى كه جهانگردان خارجى به ايران مى كردند به ارزش هنرى و فرهنگى نسخ خوش نويسى پى برده و براى كتابخانه و موزه كشورهاى خود خريدارى و ارسال مى داشتند.
يكى از اولين طالبان خريد اين نسخ لوئى چهارده پادشاه فرانسه بود كه به دستور او متجاوز از ۱۳۰ نسخه از اين آثار خريدارى شد (۱۶۷۵ ميلادى). شايد اين خريدارى به ابتكار ژان شاردن كه به ايران سفر مى كرد انجام گرفته باشد، هم اكنون حدود ۲۶۰۰ نسخه خطى در كتابخانه ملى فرانسه موجود است و اين كشور پس از استانبول (تركيه) سن پترزبورگ (روسيه) در رديف كشور سوم جهان از نظر تعداد نسخ خطى قرار گرفته.
ولى كار با ارزش كتابخانه ملى فرانسه در معرض نمايش گذاردن اين آثار است، به طورى كه از سال ۱۹۲۵ تاكنون چندين بار نمايشگاه هائى ترتيب داده اند كه آخرين آن در سال ۱۹۹۸ بود و متجاوز از ۳۰هزار نفر از اين نمايشگاه ديدن كردند، مى توان گفت كه حاليه حدود يك ميليون نسخ خطى در جهان موجود است كه يك سوم آن با تصوير توأم است.
سپس سخنران نوع كاغذها را توصيف كرد و گفت اندازه هاى صفحات نسخ مناجات كه خيلى كوچك بوده و حدود چهار در پنج سانتيمتر است و يا نسخى كه اندازه هاى آن چهل در پنجاه سانتيمتر است و يا حداكثر تعداد صفحاتى كه در يك مجموعه گذارده شده است. وى سپس متذكر شد كه هر شهرى در ايران براى خود كاغذ مى ساخته و كاغذ سمرقند برخلاف كاغذ شيراز از مرغوبيت خوبى برخوردار بوده او اضافه كرد كه اختراع كاغذسازى در چين حدود ۱۵۰ سال قبل از ميلاد بود ولى محصول آن، در قرن هفتم ميلادى به ايران رسيد و هنرمندان ايرانى از كاغذهاى ساخته شده در شهرهاى ايران استفاده مى كردند تا زمان شاه عباس (حدود ۱۶۰۰ ميلادى) كه كاغذسازى رو به انحطاط رفت و از كاغذهاى هندى استفاده شد.
مهندس اشراق مسئله دانگ و واحد را در خوش نويسى به طور مفصل تشريح كرد و با نشان دادن اسلايدهائى از انواع خطوط چون نستعليق، كوفى، شكسته، تعليق و... غيرو گفت ارتفاع (الف) در هر يك از اين خطوط داراى تعدادى نقطه است كه بايد آن تعداد رعايت شود و گفت خود نقطه هم داراى اندازه و مشخصاتى ثابت و معين است كه دانگ ناميده مى شود. مثلاً تعداد نقطه هاى الف در خط نسخ پنج و در خط نستعليق ۶ تا است كه رعايت آن هنگام نوشتن از نظر متخصصين واجب است حتى اگر كسى با دانگ يك مى نويسد بايد حتماً با مچ دست نحوه تحرير انجام گيرد و اگر با دانگ چهار مى نويسد با آرنج و با دانگ شش كل دست در حركت خواهد بود زيرا در دانگ شش نوك قلم درشت است و خوشنويسان قوانينى براى تحرير آن وضع كرده اند.
او اضافه كرد كه خط نستعليق كه كشورهاى مجاور ايران هم از آن اقتباس كردند از ابتكارات استاد ميرعماد بود كه او را به دلائلى در زمان شاه عباس شهيد نمودند. پس از آن به تشريح و نشان دادن انواع مرقع ها پرداخت و مرقع هائى كه در موزه هاى مختلف نگهدارى مى شود را برشمرد و اضافه كرد كه در مرقع گلشن آثار اكثر هنرمندان قديمى خطاط و ميناتوريست موجود است حتى آثار كمال الدين بهزاد نيز در آن مرقع مى باشد وى در پايان سخنرانى خود به مكتب سقاخانه كه در سال ۱۳۴۰ شمسى در ايران شروع به كاركرد پرداخت و گفت:
يك نوع سنت شكنى در نحوه تحرير بود كه به زيبائى محض بدون توجه به خوانائى و محتوى مى پرداخت- اغراق در حروف- ساده سازيِ از اصول اين مكتب شده و اضافه كرد كه مروجان اين سبك آنچنان تحولاتى در حروف ايجاد نمودند تا بتوانند با زيبائى روح تبليغ گرائى را بالا ببرند.
اين جلسه با سئوال و جواب هائى در محيطى گرم و پذيرائى به اتمام رسيد.