اشك در چشمان بيشتر اقوام دور و نزديك مجيد كه براى بدرقه او به فرودگاه مهرآباد آمده اند، حلقه زده است. مجيد با ظاهرى آراسته در حالى كه كراواتى زده است، با تك تك بستگان خداحافظى مى كند و به سمت در خروجى پروازهاى خارجى حركت مى كند. ساعتى مى گذرد و هواپيما از باند فرودگاه مهرآباد به پرواز در مى آيد و مجيد، يك قدم به تحقق آرزوى ديرينه خود كه كار و زندگى در يك كشور پيشرفته است، نزديكتر مى شود. او پس از مدتها پيگيرى و پرداخت ميليونها تومان پول توانسته ويزاى كار در استراليا را بگيرد.
بسيارى از جوانان ايرانى به دلايل مختلفى از جمله اوضاع اقتصادى ايران، معضل بيكارى، به دست آوردن آزاديهاى فردى و اجتماعى، ادامه تحصيل و تجربه زندگى در دنياى غرب، تمايل دارند چند صباحى را در خارج از كشور بگذرانند.
اما انگيزه مجيد از سفر به استراليا بيشتر برآورده ساختن نيازهاى مالى بود. او در رشته مهندسى الكترونيك از دانشگاه سراسرى فارغ التحصيل شده بود و تصميم زندگى در خارج از كشور را زمانى گرفت كه نتوانست در ايران كار مورد نظر خود را دست و پا كند. در حقيقت او به دنبال در آوردن پول بود تا صرف مخارج عروسى و خريد مسكن خود در آينده نزديك كند.
سفر مرگ
مجيد در ابتدا قصد داشت تا بطور غير قانونى به استراليا عزيمت كند، اما در رسيدن به هدف خود ناكام ماند. او يك بار به اندونزى سفر كرد تا از طريق دريا به استراليا وارد شود، اما پليس اندونزى او را دستگير كرد و نتوانست به سفر خود ادامه دهد.
بايد اذعان داشت كه دولت استراليا همواره با معضل پناهجويان غيرقانونى دست به گريبان بوده است. بيشتر اين پناهجويان شهروندان كشورهاى آسياى شرقى، خاورميانه، آمريكاى جنوبى و آفريقا هستند كه در ابتدا به مالزى يا اندونزى سفر كرده و سپس قاچاقچيان انسان با دريافت مبالغ گزافى، آنان را از طريق دريا روانه استراليا مى كنند.
در برخى موارد، اين سفرهاى دريايى به سفر آخرت تبديل شده و قايقهاى كهنه و خارج از استاندارد قاچاقچيان، «مسافران خوشبخت» را به كام مرگ فرستاده است.
مجيد در سفر قبلى خود مبلغ ۳۰۰۰ دلار به يك قاچاقچى انسان در اندونزى پرداخته بود و قرار بود كه با كشتى به همراه تعدادى پناهجوى ديگربه سمت استراليا عزيمت نمايد. اما پس از دستگيرى توسط پليس و سپرى كردن چند روزى در زندان، او نه تنها نتوانست ۳۰۰۰ دلار خود را پس بگيرد بلكه هزينه هاى زيادى را نيز بابت هواپيما و هتل پرداخت و سرانجام، دست خالى به ايران بازگشت.
ورود به استراليا از طريق اندونزى، مسيرى بود كه بهنام، دوست دوران دبيرستان مجيد به او پيشنهاد كرده بود. بهنام سالهاى قبل از طريق عبور از اقيانوس خود را به استراليا رسانده بود و بتازگى توانسته بود از كمپ پناهجويان در استراليا پس از اخذ اجازه اقامت دائم بيرون بيايد.
پناهجويان ايرانى در استراليا
بهنام بسيار خوش شانس بود كه توانسته بود با قايق خود را به استراليا برساند. بهنام به محض ورود به خاك استراليا توسط پليس دستگير شد و پس از تقاضاى پناهندگى به عنوان پناه جو به اردوگاه منتقل شد و چهار سال در آنجا زندگى كرد.
آمارها نشان مى دهد كه در حدود سه ميليون ايرانى خارج از ايران زندگى مى كنند و تعداد ايرانيان مقيم استراليا ۲۴۵۵۸ نفر است. با توجه به اين كه بسيارى از ايرانيان هنگام ورود به استراليا به علتهاى مختلف مليت خود را ايرانى اعلام نكرده و خود را شهروندان كشورهاى ديگر معرفى كرده اند اين آمار دقيق نيست. به هر حال نام ايران در فهرست كشورهايى است كه بخش عمده اى از پناهجويان از آنجا به استراليا آمده اند.
پناهجويان ايرانى، براى جلب نظر مسئولين اداره مهاجرت، دلايلى از جمله مشكلات سياسى و يا آزادى هاى مذهبى يا اجتماعى را دستاويز گرفتن اقامت دائم خود قرار مى دادند و به مرور زمان، دست اندركاران امور پناهندگى در استراليا دريافتند كه در عين حالى كه پناهجويان واقعى با دلايل موجه كم نيستند، بخش عمده اى از اين دلايل، خيلى به واقعيت نزديك نبوده و فقط به منظور اخذ اقامت دائم بيان مى شدند.
بهنام هنگامى كه در اردوگاه بسر مى برد، دليل پناهندگى خود را به استراليا تغيير مذهب عنوان كرده بود. بهنام به مأمورين اداره مهاجرت گفته بود كه به دليل اينكه در ايران، مجازات اعدام براى كسانى كه از اسلام روى برگردانند در نظر گرفته شده، لذا تامين جانى براى او در ايران وجود نداشت و مجبور بوده كه ايران را ترك كند.
بر اساس قانون فعلى، كليه كسانى كه پس از ورود به استراليا تقاضاى پناهندگى مى كنند مجبور هستند تا زمان تكميل فرآيند بررسى پرونده هايشان در اردوگاه ها اقامت گزينند. بررسى تقاضاى پناهندگى معمولاً چند ماه به طول مى انجامد، گاهى نيز در صورت درخواست تجديد نظر، ممكن است سال ها زمان ببرد. اين مسئله باعث شده برخى از ايرانيانى كه در اردوگاههاى پناه جويان بسر مى بردند به دليل فشارهاى روحى بارها دست به خودكشى بزنند و سازمانهاى بشر دوستانه، دولت استراليا را تحت فشار قرار داده اند تا هر چه زودتر وضعيت آنها را روشن كند.
سيل گسترده ورود پناهجويان به استراليا از يك طرف و فشار سازمان هاى بين المللى غيردولتى و همچنين كميسيون حقوق بشر سازمان ملل متحد در خصوص وضعيت بد پناهجويان در اردوگاهها، مقامات استراليايى را بر آن داشت تا تدبيرى در اين خصوص بينديشند.
اعزام نيروى كار راه حلى براى دو طرف
مجيد پس از بازداشتش توسط پليس اندونزى و پس از اينكه نتوانست بطور غير قانونى به استراليا بيايد مدام در فكر اين بود تا راهى را براى ورود به خاك استراليا بيابد تا سرانجام در روزنامه ها خواند كه تفاهم نامه اى بين ايران و استراليا در خصوص اعزام نيروى كار به امضاء رسيده است.
در سال ۲۰۰۳ صفدر حسينى وزير كار دولت خاتمى تفاهم نامه اى را با فيليپ رادوك وزير مهاجرت دولت استراليا به امضاء رساند كه بر اساس آن، ايران اميدوار بود تا بتواند از طرفى بخشى از نياز استراليا به نيروى كار را تامين نمايد واز طرفى ديگر راه حلى براى معضل بيكارى جوانان ايرانى فراهم آورد.
چندى نگذشت كه پس از امضاء اين تفاهم نامه، استراليا ويزايى خاص را به نام كار و تعطيلات (Work and Holiday) ويژه ايرانيان طراحى كرد كه پس از آزمايش موفقيت آميز اين نوع ويزا در ايران، دو كشور تايلند و شيلى نيز به دارندگان اين نوع ويزا پيوستند. اخيراً دولت استراليا موافقت نامه هائى را با كشورهاى بنگلادش و تركيه نيز به امضاء رسانده تا اين ويزا در اين كشورها نيز صادر شود.
دولت استراليا، شرايط متفاوتى را براى هر كشور در خصوص اعطاى اين نوع ويزا در نظر گرفته است و در ايران فقط به افرادى اعطا مى شود كه بين ۱۸ تا ۳۰ سال سن داشته و حداقل مدرك فوق ديپلم را دارا باشند و بتوانند در امتحان IELTS حداقل نمره چهار و نيم را كسب نمايند. بر اساس شرايط صدور، اين افراد پس از دريافت ويزا قادرند تا سقف ۱۲ ماه در استراليا كار كرده و يا تا سقف چهار ماه تحصيل نمايند. چنانچه سن آنان كمتر از سى سال باشد ويزاى كار و تعطيلات حداكثر تا سه سال قابل تمديد است.
بر اساس قانون استراليا، دارندگان اين ويزا نمى توانند بيش از سقف ۶ ماه در يك كار باشند ودر ۶ ماه بعدى حتماً بايد محل كار خود را تغيير دهند، در غير اينصورت، ويزاى آنان از درجه اعتبار ساقط مى شود و بايد استراليا را ترك كنند. گرفتن برگه عدم سوء پيشينه از نيروى انتظامى و داشتن ۵۰۰۰ دلار استراليا در حساب بانكى از ديگر شرايط ويزاى كار و تعطيلات است. همچنين متقاضيان بايد از آزمايشات پزشكى سربلند بيرون آيند و از وزارت كار و امور اجتماعى تأييديه دريافت دارند.
خوشبختاته مجيد تمامى شرايط را دارا بود و در دل خوشحال بود كه مى تواند به آرزوى ديرينه اش دست يابد و سپس عزم خود را جزم كرد كه به هر صورتى شده به استراليا بعنوان نيروى كار اعزام شود.
ويزاى كار و تعطيلات، تجارتى پر سود
هنگامى كه مجيد به وزارت كار مراجعه كرد تا از چگونگى گرفتن ويزا اطلاع حاصل نمايد به او گفته شد كه بخش خصوصى متولى رسيدگى و پيگيرى پرونده هاى اعزام نيروى كار است. به مجيد فهرستى از دفاتر كاريابى داده شد. او تمامى مراحل را يكى پس از ديگرى طى كرد و در امتحان IELTS شركت كرد و پس از گرفتن نمره مورد نظر و پرداخت ۷۰۰۰ دلار به يكى از دفاتر كاريابى توانست ويزاى استراليا را بگيرد. مجيد مبلغى را كه پرداخت شامل هزينه هاى اقامت ۱۵ روز اول در استراليا و همچنين بابت يافتن كار در رشته مرتبط با تحصيلاتش بود.
در حقيقت مجيد نمى دانست كه دفاتر كاريابى مجاز به گرفتن چنين پولهايى از داوطلبان نيستند و عملاً اين كار غير قانونى است.
ناصر نادرى، مدير كل كاريابى وزارت كار در مرداد ماه سال ۸۵ در واكنش به اخذ پول از داوطلبان توسط دفاتر كاريابى در مصاحبه با ايرنا گفت كه متقاضيان در صورت مراجعه به دفاتر كاريابى غير دولتى خارجى جهت ثبت نام و تشريفات ادارى تا انعقاد قرارداد از پرداخت هرگونه وجهى با عنوان هزينه صدور ويزا معاف خواهند بود.
به گفته او كاريابى هاى غيردولتى خارجى فقط مجاز هستند، در صورت انعقاد قرارداد يكساله يا بيشتر با كارفرماى استراليايى، فقط يك ماه حقوق دريافتى كارجو از كارفرما را به عنوان حق الزحمه در انتهاى سال و يا در مدت يك سال به نسبت يك دوازدهم، دريافت كنند. «
ورود به سيدنى
در راه سفر به استراليا، مجيد بسيار خوشحال بود كه توانسته پس از دوندگى هاى بسيار مسير ورود قانونى خود به استراليا را هموار كند. او در راه رويايهاى زيادى را در سر مى پروراند. اما اولين شوك پس از برزمين نشستن هواپيما در فرودگاه سيدنى به او وارد شد، چون هيچ كس به استقبال مجيد نيامد و اين برخلاف قولى بود كه دفتر كاريابى به او داده بود. سرانجام مجيد پس از سرگردانى زياد توانست رابط دفتر كاريابى را در سيدنى بيابد، اما چند روز گذشت وهيچ چيز مطابق با شرايط قرارداد پيش نرفت.
مجيد مى گويد:» من در دفتر كاريابى مبلغ ۷۰۰۰ دلار بابت كار آتى خود پرداخت كردم ولى پس از اينكه به سيدنى آمدم نمايندگان دفتر مرا در يك بقالى مشغول به كار كردند و دو هفته بعد صاحبكارم كه يك نفر هندى بود مرا از كار اخراج كرد. بعدها فهميدم دفتر كاريابى مبلغ ۴۰۰ دلار به صاحبكارم پرداخت كرده تا بطور صورى دو هفته مرا مشغول به كار كرده و سپس به بهانه اى واهى مرا اخراج كند. «
كاهش شانس مهاجرت
مجيد قبل از سفر، پيش خود فكر مى كرد كه پس از ورود به استراليا شانس بيشترى را در گرفتن اقامت دائم پيدا مى كند اما نمى دانست از جهاتى، دارندگان طريق ويزاى كار و تعطيلات شانس كمترى در گرفتن اقامت دائم دارند.
يكى از شروط گرفتن ويزاى مهاجرت به استراليا داشتن سوابق كار مرتبط با رشته تحصيلى به مدت سه سال است كه عملاً با توجه به اينكه ايرانيانى كه با ويزاى كار وتعطيلات مى آيند در كارهايى غير مرتبط با رشته خود مشغول مى شوند، به هيچ وجه نمى توانند سابقه كار مفيد ارائه دهند.
مجيد پس از اينكه نتوانست به كار خود را در بقالى ادامه دهد، مدت مديدى تلاش كرد كه كار جديدى براى خود دست و پا كند اما كوشش هايش نتيجه مطلوبى در بر نداشت. متاسفانه تجربياتى كه در ايران كسب كرده بود، بهيچ وجه مطابق با استانداردهاى كار در استراليا نبود و سرانجام مجبور شد در كارهاى ساختمانى مشغول به كار شود تا بتواند هزينه هاى زندگى در شهر گرانى همچون سيدنى را بپردازد.
اما واقعيت امر اين بود كه كارفرمايان استراليايى تمايل بيشترى براى بكارگيرى افرادى دارند كه از كشورهايى اروپايى به استراليا براى اقامت كوتاه مدت مى آيند؛ چرا كه نياز به آموزش كمترى به آنان وجود دارد. اين در حالى است كه چنانچه يك ايرانى بخواهد در مشاغل مرتبط با تحصيلات خود مشغول بكار شود ماهها نياز به آموزش دارد.
سياست كارآمد استراليا
متاسفانه مجيد بدليل ضعف جسمانى نتوانست به كارهاى ساختمانى ادامه دهد و پس از تلاش بسياردر يافتن كار، سرانجام در يك كارواش كه متعلق به يك افغانى بود مشغول به كار شد. اما او ديگر آن مجيد اولى نبود بلكه سختى هاى زندگى در غربت او را هر روز افسرده و افسرده تر مى ساخت.
زيرا يكى از شروط اعطاى ويزاى كار و تعطيلات، ارائه برگه عدم سوء پيشينه از نيروى انتظامى ايران و ديگرى تعهد وزارت كار و امور اجتماعى در خصوص داوطلب است. دولت استراليا با اين شروط زيركانه راه را براى اعلام درخواست پناهندگى سياسى و اجتماعى دارندگان ويزاى كار و تعطيلات بست زيرا اولاً ارائه برگه عدم سوء پيشينه بدين مفهوم است كه فرد هيچ گونه مشكل سياسى ويا مذهبى با دولت ايران نداشته و ثانياً تأييديه وزارت كار، به منزله آگاهى دولت ايران از خروج چنين فردى از كشور به عنوان نيروى متخصص است.
از سوى ديگر، دولت استراليا توانست با اعطاى چنين ويزايى منافع مادى زيادى را نصيب كشور خود سازد. دارندگان ويزاى كار وتعطيلات ميزان بيشترى ماليات نسبت به شهروندان استراليايى- در حدود سى درصد درآمد خود- به دولت مى پردازند.
بازگشت به ايران
آمارهاى اداره مهاجرت استراليا نشان مى دهد كه از سال ۲۰۰۳ تا سال ۲۰۰۶ تنها ۱۰۵۰ ويزاى كار وتعطيلات براى سه كشور ايران، شيلى و تايلند صادر شده است و چنانچه خوشبينانه سهم ايران را ۶۰ درصد اين ميزان يعنى ۶۳۰ نفر تخمين بزنيم در مى يابيم كه ساليانه بطور متوسط حدود ۲۰۰ نفر ايرانى تحصيل كرده به استراليا اعزام شده اند تا از سر ناچارى در مشاغلى همچون نقاشى ساختمان، صافكارى، ظرفشويى، پخش تراكت هاى تبليغاتى، كارهاى ساختمانى و مشاغلى از اين دست مشغول به كار شوند. كارهايى كه به هيچ وجه نيازى به داشتن مدرك دانشگاهى ندارد.
از طرفى ديگر، در حالى كه ميليون ها جوان بيكار در ايران وجود دارد، به نظر نمى رسد يافتن ۶۳۰ كار عمدتاً غير مرتبط، در ظرف مدت سه سال براى ۶۳۰ جوان دانشگاهى ايرانى بتواند گرهى از معضلات بيكارى جوانان باز كند. تازه در اين ميان برخى از دارندگان ويزاى كار و تعطيلات، بويژه خانمها، به علت فشارهاى زياد غربت و پس از صرف ميليونها تومان هزينه، چند هفته اى بيشتر در استراليا دوام نمى آورند و به ايران باز مى گردند.
در سالن پروازهاى ورودى فرودگاه امام خمينى، خانواده هاى بيشمارى با دسته هاى گل گرد هم آمده بودند تا به استقبال مسافران خود بروند. سرانجام هواپيماى شركت امارات به زمين نشست و چندى نگذشت كه مجيد بسرعت از هواپيما بيرون آمد و پس از انجام تشريفات ادارى و عبور از گمرك به سالن خروجى آمد.
اما هيچ كس به استقبال او نيامده بود، چون اين خواسته خود مجيد بود تا هيچ كس از بازگشتش به ايران مطلع نباشد. مجيد با قلبى شكسته و چهره اى مغموم در حالى كه اشك در چشمانش حلقه زده بود سوار بر تاكسى به سمت خانه آمد.