در شماره پيش به آنجا رسيديم كه استالين در تهران به ديدن شاه فقيد آمد و ضمن مذاكرات فيمابين:
«به شاه پيشنهاد كرد كه دولت شوروى مقدارى اسلحه در اختيار ارتش ايران بگذارد كه با حُسنِ استقبال شاه روبرو شد. استالين در بين اين پيشنهاد پرسيد تعداد نفرات ارتش ايران چقدر است؟ شاه جواب داد تا قبل از اشغال ايران در حدود يكصد هزار نفر بود و حاليه بيش از بيست هزار نفر نيست، چون در چند استان لشكرها منحل شده است.
در اين وقت استالين به روسى مطلبى به ماكسيموف گفت و او از اتاق خارج شد و آجودان استالين را كه يك ژنرال بود به داخل اتاق راهنمائى كرد. استالين با ورود او به شاه گفت براى يادگار اين ملاقات عكسى با شما خواهم گرفت. ژنرال با شنيدن اين حرف عكاس مخصوص روسى را وارد تالار پذيرائى كاخ مرمر نمود و در حالى كه شاه و استالين در وسط و مولوتف و من و ماكسيموف در طرفين قرار داشتيم عكس برداشته شد و پس از برداشتن عكس استالين و مولوتف از شاه خداحافظى كردند و شاه تا درب ورودى كاخ مرمر پيشواى شوروى را بدرقه نمود. در مدتى كه استالين در كاخ مرمر بود عده زيادى از افسران شوروى مسلح به مسلسل هاى دستى در داخل و خارج كاخ سلطنتى ايستاده و به مراقبت مشغول بودند.
ملاقات استالين از شاه ايران حسن اثر زيادى داشت و عدم ملاقات چرچيل و ايدن و همچنين نماينده مخصوص آمريكا از سهيلى و من، ما را به طور كلى گله مند نمود. مخصوصاً در ضيافت شب قبل كه از طرف دولت انگلستان در سفارت شوروى برپا شده بود و تمام همراهان سران دول بزرگ حضور داشتند و مراسم تقديم شمشير استالينگراد از طرف پادشاه انگلستان به ملت شوروى انجام گرديد، از مقامات دولت ايران دعوت نكرده بودند و اين امر ما را بر آن داشت كه از مقامات انگليس و آمريكا گله نمائيم و همان روز با دريفوس سفير آمريكا و بولارد سفير انگليس ملاقات و سخت گله نموديم. سفير آمريكا قول داد گله ما را به اطلاع روزولت برساند و هنگام غروب خبر آورد كه براى رفع اين كدورت سران سه دولت مى خواهند اعلاميه اى هنگام خروج از تهران در اين خصوص منتشر نمايند. من گفتم اين اعلاميه بايد درباره استقلال ايران و تضمين صيانت مرزهاى كشور ما باشد. اين را فراموش كردم، بعد از اين كه استالين با شاه ملاقات كرد به توصيه شاه، سهيلى و من تصميم گرفتيم با استالين ملاقات كنيم، ظهر همان روز در باغ سابق اتابك در يك ساختمان يك اشكوبه كه در آن بيش از سه اتاق نبود ملاقات صورت گرفت. اتاقى كه ما را راهنمائى نمودند اتاق خواب استالين بود كه يك تختخواب در آن قرار داشت و تجملى در آن ديده نمى شد.
ملاقات با استالين كه مولوتف و ماكسيموف نيز حضور داشتند رويهمرفته حدود ۲۰ دقيقه طول كشيد و مذاكرات ما بيشتر روى روابط ايران با شوروى بود و استالين اظهار تأسف مى كرد كه به واسطه ضيق وقت و وضع غير عادى دنيا نمى تواند بيش از اين در ايران توقف كرده و از نقاط ديدنى تهران بازديد نمايد. در خاتمه ملاقات با استالين به نمايندگى از طرف شاه يك قالى نفيس خراسانى به ايشان هديه نموديم و براى رعايت بى طرفى شبيه قالى مزبور يك تخته به روزولت و يك تخته هم به چرچيل داديم. اين قالى ها در آن روز هر تخته اى يك ميليون ريال خريدارى شده بود كه به پول امروز چند برابر است.
پرزيدنت روزولت دستور داده بود كه اعلاميه تهران قبل از امضاء به نظرنخست وزير و وزير امورخارجه ايران برسد و پس از اين كه آنها پسنديدند براى امضاء آماده گردد. بدين جهت پيش نويس اعلاميه تهران را يك ژنرال آمريكائى به وزارت امورخارجه آورد و به نظر من و سهيلى رساند و ما چند اصلاح عبارتى در آن نموديم و آن را به سفارت شوروى كه محل اجتماع سران سه دولت بود و تمام كارها و كنفرانس ها در سالن سفارت شوروى انجام مى شد برد و يكساعت بعد برگشت و پيش نويس ديگرى را به ما نشان داد. اصلاحات ما را حفظ كرده و به جاى آن جملات ديگرى گنجانده بودند كه البته با جملات سابق فرق داشت. باز روى آن قلم كشيده و دو جمله ديگر اضافه نموديم. خلاصه سه بار ژنرال آمريكائى بين وزارت خارجه و سفارت شوروى آمد و رفت نمود تا اين كه پيش نويس اعلاميه استقلال و تماميت ارضى ايران مورد قبول ما قرار گرفت.
اين اعلاميه به امضاى روزولت رسيد و بعد با اشاره شخص رئيس جمهور آمريكا كه حسن نيت زيادى نسبت به ايران داشت به امضاى چرچيل و استالين رسيد.
روز دهم آذرماه سران سه دولت تهران را ترك نمودند و فرداى آن روز پس از اين كه صحيح و سالم به مقصد رسيدند يكباره خبر تشكيل كنفرانس در تهران و خلاصه تصميمات آنها در پايتخت هاى جهان از جمله تهران منتشر گرديد و تعجب تهرانى ها بيش از ساير ممالك بود چون چرچيل و استالين و روزولت شش روز در تهران اقامت داشتند بدون اين كه يك نفر از اقامت آنها با اطلاع باشد. به خاطر دارم وقتى وزيران كابينه آقاى سهيلى، يعنى همكاران نگارنده شنيدند روزهاى قبل خبرهاى مهمى در تهران اتفاق افتاده بود و از ايرانى ها فقط پنج نفر با اطلاع بودند دچار شگفتى شدند. يكى از علايم حضور سران سه دولت در تهران قطع برنامه هاى راديو تهران و ارتباط تلگرافى با خارج از كشور بود كه مردم تصور مى كردند خاموشى راديو به علل فنى است!
با اين همه تشريفات مخفيانه بالاخره جاسوسان آلمانى به مسافرت سران سه دولت پى برده بودند و فقط اشتباهى در گزارش جاسوسان آلمانى ديده مى شد و آن اين بود كه سرويس جاسوسى آلمان پى برد تا چند روز ديگر سران سه دولت در يكى از پايتخت هاى خاورميانه كه ايران يا عراق است كنفرانسى تشكيل خواهند داد. اكثر جاسوسانشان نظر داده بودند كه محل كنفرانس بغداد پايتخت عراق است و اين اشتباه از نظر تشابه نام ايران و عراق بود و چون در شك و ترديد بودند نتوانستند كارى بكنند تا اين كه دو ساعت بعد از حركت سران سه دولت از فرودگاه مهرآباد فهميدند كه كنفرانس در تهران تشكيل شده بود.
متن اعلاميه سه دولت راجع به ايران مورخ اول دسامبر ۱۹۴۳ برابر با ۹ آذر ماه ،۱۳۲۲ به شرح زير بود:
«رئيس جمهورى كشورهاى متحده آمريكا، نخست وزير اتحاد جماهير شوروى و نخست وزير ممالك متحده انگلستان پس از مشورت بين خود و نخست وزير ايران مايلند موافقت سه دولت را راجع به مناسبات خود با ايران اعلام دارند.
دولت هاى كشورهاى متحده آمريكا و اتحاد جماهير شوروى و ممالك متحده انگلستان كمك هائى را كه ايران در تعقيب جنگ بر عليه دشمن مشترك و مخصوصاً در قسمت تسهيل وسائل حمل و نقل مهمات از ممالك ماوراء بحار به اتحاد جماهير شوروى به عمل آورده اند تصديق دارند. سه دولت نامبرده تصديق دارند كه اين جنگ مشكلات اقتصادى خاصى بريا ايران فراهم آورده و موافقت دارند با در نظر گرفتن احتياجات سنگينى كه عمليات جنگى جهانى بر آنها تحميل مى كند و كمى وسائل حمل و نقل در دنيا و همچنين كمى مواد خام و ساير حوايج كشورى كمك هاى اقتصادى خود را تا حد امكان به دولت ايران ادامه دهند.
راجع به دوره بعد از جنگ دول كشورهاى متحد آمريكا و اتحاد جماهير شوروى و ممالك متحده انگلستان با دولت ايران موافقت دارند كه هر نوع مسائل اقتصادى كه در پايان مخاصمات، ايران با آن مواجه باشد از طرف كنفرانس ها يا مجامع بين المللى كه براى مطالعه مسائل اقتصادى تشكيل يا ايجاد شود با مسائل اقتصادى ساير ملل متحد مورد توجه كامل قرار گيرد.
دولت هاى كشورهاى متحده آمريكا و اتحاد جماهير شوروى و ممالك متحده انگلستان در حفظ استقلال و حاكميت و تماميت ارضى ايران با دولت ايران اتفاق نظر دارند و به مشاركت ايران با ساير ملل صلح دوست در برقرارى صلح بين الملى و امنيت و سعادت بعد از جنگ بر طبق اصول منشور آتلانتيك كه مورد قبول هر چهار دولت است استظهار دارند.»
وينستون چرچيل
ژ-و-استالين
فرانكلين- د- روزولت
(برگرفته از خاطرات سياسى محمد ساعد مراغه اى- به كوشش دكتر باقر عاقلى).