«چهار سال پيش تحقيقات خود را براى پيدا كردن نشانه هاى اولين سكونت بشر بعد از دوره غار نشينى، متوقف كرديم. اين تحقيقات گرچه مى توانست بخش هاى تاريكى از زندگى بشر را روشن كند، اما جان محققين، از تحقيقات باستان شناسى مهم تر بود. وقتى فهميديم منطقه مورد نظر ما هنوز از مين پاكسازى نشده است، كار را شروع نكرده، رها كرديم.»
عباس عليزاده، باستان شناس ايرانى عضو دانشگاه شيكاگو، با گفتن اين مطالب، پاى مين ها را كه روزانه جان دو نفر را در ايران مى گيرند، به مناطق تاريخى مى كشاند.
«مهدى رهبر» باستان شناسى كه حدود سه سال پيش در منطقه ايوان كرخه خوزستان به فعاليت مشغول بود نيز تحقيقات خود بر روى تنها سكونتگاه شهرى به جا مانده از دوره ساسانى را به همين دليل رها كرده است: «در منطقه مشغول فعاليت بوديم كه ناگهان صداى مهيبى برخاست».
«صداى انفجار مين بود كه در اثر برخورد با جسمى منفجر شده بود. در اثر اين اتفاق، آسيبى به كسى نرسيد، اما فعاليت باستان شناسى در آن محوطه كه از اهميت خاصى براى ما برخوردار بود، ناتمام رها شد.»

مين ها و انسان ها
طبق آمار رسمى منتشر شده در ايران، حدود ۱۶ ميليون مين در سطح استان هاى مرزى ايران وجود دارد كه روزانه جان ۲ نفر را مى گيرند. تاكنون آمار دقيقى از ميزان تلفات ناشى از مين هاى به جا مانده از جنگ ايران و عراق منتشر نشده است، اما اطلاعات همه كارشناسان و مسئولان تأييد مى كنند كه آذربايجان غربى، كردستان، ايلام، كرمانشاه و خوزستان، در معرض خطر انفجار مين هاى باقيمانده از بيست سال پيش اند.
عضو يكى از انجمن هاى محلى كردستان كه نخواست نامش فاش شود، در مورد وجود مين در شهرهاى مرزى ايران مى گويد: «در استان هاى مرزى، و حتى در شهرهاى مركزى تر هم مين ها هنوز وجود دارند. در برخى از مناطق مانند سنندج و كرمانشاه، نيروهاى سپاهى، خانه هاى مسكونى يا مراكز دولتى را به مقر خود تبديل و براى جلوگيرى از نفوذ دشمن، اقدام به مين گذارى در آن منطقه مى كردند. بعد از عقب راندن نيروهاى عراقى نيز، اين مناطق بدون پاكسازى و حتى نشانه گذارى رها شده اند. اين موضوع هر دو دقيقه يك بار به يكى از ساكنان محلى آسيب مى زند».
يكى از مسئولان پاكسازى ارتش ايران، درباره علت كندى روند پاكسازى و پاك نشدن بسيارى از مناطق مسكونى از مين ها، مى گويد: «گذشت زمان، شرايط جوى مانند باران و برف، عبور انواع حيوانات و وسايل نقليه از منطقه و مهمتر از همه، نبود نقشه مناطق مين گذارى شده از سوى نيروهاى عراقى، عواملى هستند كه باعث مى شوند روند پاكسازى با كندى دنبال شود».
در حال حاضر نيروهاى ارتش و سپاه، در قالب نيروهاى مشترك، به دستور فرماندارى ها و استاندارى هاى مناطق مختلف، اقدام به عمليات پاكسازى مى كنند.

لابلاى خشت هاى باستانى
«بيان پيرانى»، كارشناس و باستان شناس اداره كل ميراث فرهنگى و گردشگرى استان ايلام، درباره تهديد آثار اين منطقه از سوى مين هاى منفجر نشده مى گويد: «مين هاى به جا مانده از جنگ، در مناطق صالح آباد، مهران و دهلران، تهديدى براى آثار تاريخى اين محدوده محسوب نمى شوند. مناطق مين گذارى شده در اين شهرها و اطراف آن ها، توسط ارتش و سپاه حفاظت مى شوند و مين ها در محدوده آثار تاريخى قرار ندارند.»
اما عباس عليزاده، باستان شناس ايرانى عضو موسسه شرق شناسى دانشگاه شيگاگو، از انجام نشدن يكى از مهمترين اقدامات باستان شناسى در منطقه چغا آهوان، نزديك به شهر مرزى مهران، خبر مى دهد.
مسئولان ميراث فرهنگى و گردشگرى كرمانشاه هم گرچه علاقه ندارند به صورت آشكار به وجود مين در منطقه اشاره كنند، اما در لابلاى اعلام خبر كندى پيشرفت عمليات نقشه بردارى از آثار تاريخى استان، به مين روبى نشدن شهرهاى مرزى اشاره مى كنند.
اسدالله بيرانوند، رئيس سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى استان كرمانشاه، سال گذشته از پيشرفت ۸۰ درصدى عمليات شناسايى و بررسى آثار تاريخى استان كرمانشاه از سال ۱۳۸۱ تا كنون خبر داد. در همين حال، معاون پژوهشى اين سازمان، درباره علت اين كندى اجراى اين برنامه، از پاسخگو نبودن فرماندارى در زمينه مين روبى مناطق مى گويد: «در سرپل ذهاب و قصر شيرين به دليل وجود مين هاى خنثى نشده، عمليات بررسى و شناسايى آثار تاريخى متوقف ماند. ما از فرماندارى درخواست كرديم تا تمامى مناطقى كه مين گذارى شده است را به ما معرفى كنند تا بر اساس آن، شناسايى آثار تاريخى براى ما امكان پذير شود. اما هنوز پاسخى براى درخواست خود نيافته ايم».
از طرف ديگر فرماندار قصر شيرين معتقد است: «كارشناسان سازمان ميراث فرهنگى بايد محدوده اى را كه براى عمليات بررسى و شناسايى مورد استفاده قرار مى دهند مشخص كنند تا پاكسازى آن محوطه در اولويت فعاليت هاى ارتش قرار گيرد».

توافق بر سر هيچ
مشكل ديگر مديران و كارشناسان ميراث فرهنگى و گردشگرى، نحوه پاكسازى محوطه هاى مين گذارى شده است.
آنچه مسلم است اين كه مين ها در محوطه هاى تاريخى هم وجود دارند و نه تنها شناسايى و تحقيق در آن ها امكان پذير نيست كه حفاظت از آن ها هم با مشكل مواجه است.
اما مديران ميراث فرهنگى، با نوع مين روبى مرسوم در ميان نيروهاى نظامى نيز مشكل دارند.
رئيس پژوهشكده باستان شناسى در زمان مديريت سيد محمد بهشتى بر سازمان ميراث فرهنگى، طى نامه اى كه حدود دو سال پيش ارسال شده بود، از رئيس سازمان خواسته بود تا با تشكيل كارگاه هاى تخصصى، راهى را براى مين روبى كم خطر محوطه هاى تاريخى بيابند.
پاسخ بهشتى، همان بود كه سال بعد، فرماندار كرمانشاه به مسئولان محلى داد: «تعيين محدوده دقيق محوطه ها، اعلام نياز براى پاكسازى و نظارت بر اجرا»، وى در اين پاسخ تصريح كرد: «در طرح پاكسازى مناطق تاريخى مين گذارى شده، ابتدا بايد موقعيت جغرافيايى اين مناطق، سپس عرصه و حريم آن ها مشخص شود. پس از آن، وجود مين در اين مناطق اثبات شود. از اين مرحله به بعد است كه مى توان درباره طرح هاى كم خطر مين روبى در مناطق تاريخى صحبت كرد».
سرهنگ عليرضا كيان طاهرى، مدير پاكسازى نيروى زمينى ارتش ايران، در مورد نحوه پاكسازى مطمئن و مطابق استانداردهاى بين المللى مى گويد: «در پاكسازى سنتى يا دستى، ما تنها ۹۵ درصد اطمينان خواهيم داشت كه اين محوطه ها ديگر آلوده به مين نيستند. در صورتى كه استاندارد مين روبى در دنيا، حصول اطمينان تا ۹۹. 4 % است. براى اين كار نيز از روش هاى مكانيكى، مانند مين كوبى با ماشين آلات سنگين استفاده مى شود».
به عقيده اين فرمانده نظامى، يا بايد از آثار تاريخى مان چشم بپوشيم و با اطمينان به مين كوبى بپردازيم يا از دستيابى به اطمينان كامل دست بكشيم و آثارمان را حفظ كنيم.

نظامى هاى باستان شناس
اما سرهنگ كيان طاهرى، راه حل سومى هم دارد: «روشى كه ما پيشنهاد مى كنيم، همراه كردن گروهى از متخصصان مين روبى در كنار گروه باستان شناس در اين مناطق است. در اين صورت، هنگام برخورد با مين، بلافاصله گروه مين روبى وارد عمل مى شود. همچنين اين گروه نحوه برخورد با آثار تاريخى را فرامى گيرد تا در صورت مشاهده اين آثار، آسيبى به آن ها وارد نشود. گروه باستان شناس هم با مين روبى آشنا مى شوند تا بتوانند بدون كوچكترين آسيبى به فعاليت بپردازند».
بعد از تغيير مديريت كلان سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و به دنبال آن تغيير مديريت پژوهشكده باستان شناسى، موضوع مين روبى در مناطق تاريخى، دوباره روى ميز مديريت آمده است.
در همين رابطه «حسن فاضلى نشلى» رئيس پژوهشكده سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى مى گويد: «از مديران ميراث فرهنگى استان هاى مرزى خواسته ام تا اقدامات صورت گرفته در زمينه مناطق باستانى مين گذارى شده را اعلام كنند تا به اين وسيله بتوانيم كارهايى را كه بايد صورت دهيم تا بتواند براى رفع مشكل اين مناطق اقدام كرد».
«به نام پدر»، آخرين ساخته ابراهيم حاتمى كيا، فيلمساز جنگى نيز به موضوع مين در منطقه اى تاريخى مى پردازد. در اين فيلم، كه اخيراً بر روى پرده سينماهاى ايران آمده بود، پدرى كه تپه اى جنگى را مين گذارى كرده، حدود بيست سال پس از آن، پاى فرزندش را روى يكى از همان مين ها از دست مى دهد. اين موضوع، اتفاقى است كه به عقيده افراد محلى، روزانه در شهرهاى مرزى ايران تكرار مى شود.