بر اساس آمار غيررسمى هر ساله شمار زيادى از دانشجويان و و فارغ التحصيلان ايرانى براى ادامه تحصيل و همچنين دستيابى به موقعيتهاى شغلى گسترده تر، ترك وطن كرده، عموماً به مناطق اروپايى و آمريكايى مهاجرت مى كنند.
اين موضوع كه گاه از آن با عنوان «فرار مغزها» ياد مى شود، دير زمانى است گريبانگير جامعه علمى ايران بوده، مورد بحث و انتقاد صاحبنظران و سياستگذاران است.
بعضى خروج اين دانشجويان را از دست رفتن سرمايه انسانى تلقى مى كنند و برخى ديگر مهاجرت دانشجويان را باعث گسترده شدن قابليت هاى علمى و عملى دانسته، از آن به عنوان توانايى بالقوه براى توسعه علمى و فن آورى آينده ايران ياد مى كنند.
با اين حال هر دو گروه متفق القولند كه توسعه بلندمدت در ايران بدون بازگشت اين قشر از جامعه ايرانى به سرزمين مادرى يا جلب سرمايه آنها از خارج به داخل كشور، امرى مشكل و حتى ناممكن است و سياستگذارى صحيح و بلندمدت در اين راستا، نيازمند آمار و ارقام دقيق است.
از اين منظر، مطالعه اخير گروه مطالعات ايرانى دانشگاه ام اى تى در مورد دانشجويان ايرانى مقيم آمريكا شايان توجه است.
در اين «برگه واقعنما» اطلاعات مربوط به دانشجويان و فارغ التحصيلان ايرانى مقيم آمريكاى شمالى از منابعى چون بنياد ملى علمى آمريكا (NFS) و اداره آمار كانادا استخراج شده است.
بر اساس اين مطالعه، شمار فارغ التحصيلان تابع ايران مقيم آمريكا از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ سير نزولى داشته است.
لازم به ذكر است كه اين كاهش براى ايرانيان داراى اقامت دائم (گرين كارت) و ايرانيان داراى رواديد موقت روند مشابهى دارد.
اين در حالى است كه تعداد دانشجويان ايرانى مقيم كانادا در مقطع زمانى مشابه سيرى صعودى داشته است.
بين سالهاى ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۸ شمار ثبت نام دانشجويان ايرانى در كانادا در مقطع كارشناسى هفتاد درصد و در مقطع كارشناسى ارشد و دكترا ۲۴۰ درصد افزايش داشته است.
براى مقايسه بين سالهاى ۱۹۹۲ تا ،۲۰۰۳ شمار فارغ التحصيلان ايرانى در تحصيلات تكميلى (مقطع كارشناسى ارشد و دكترى) در كانادا با ۳۵۰ درصد رشد از چهل نفر به ۱۴۰ نفرافزايش يافته، در حالى كه در آمريكا اين شمار با كاهشى ۶۷ درصدى، از ۲۰۳ نفر به ۶۴ نفر رسيده است.
دلايل احتمالى افول شمار دانشجويان علوم پايه و مهندسى ايرانى مقيم آمريكا را مى توان دور شدن از موج مهاجرت بعد از انقلاب و دوران جنگ، افزونى مشكلات دريافت رواديد براى ايالات متحده، اقبال كمتر تحصيلگران به رشته هاى علوم پايه و مهندسى و سياستگذاريهاى اخير ساير كشورها از جمله كانادا، استراليا و اروپا براى جذب دانشجويان غير بومى برشمرد.
لازم به ذكر است كه بين ثبت نام تا فارغ التحصيلى ميانگين بازه زمانى شش هفت ساله اى وجود دارد، بدين جهت در اين مطالعه، عواقب حادثه يازده سپتامبر و موج جديد مشكلات دريافت رواديد قابل بررسى نيست.
آمار بنياد ملى علمى آمريكا در سال ،۲۰۰۳ شمار فارغ التحصيلان متولد ايران و مقيم آمريكا كه داراى درجه كارشناسى يا بالاتر باشند را ۸۲۸۰۰ نفر اعلام مى كند.
بين اين فارغ التحصيلان نوزده درصد از دارندگان درجه كارشناسى، هشت درصد از دارندگان درجه كارشناسى ارشد و ۲۶ درصد از دارندگان درجه دكترى، مدارك خود را خارج از ايالات متحده (عمدتاً ايران) دريافت كرده اند.
شايان ذكر است كه ايرانيان مقيم آمريكا جزو تحصيلكرده ترين گروهاى قومى آمريكا هستند.
بر اساس سرشمارى فدرال آمريكا در سال ،۲۰۰۰ ۵۷ درصد از ايرانيان بالاى ۲۵ سال داراى مدرك كارشناسى يا بالاترند، در حالى كه اين نسبت براى كل جمعيت آمريكا ۲۴ درصد ياد شده است.
همچنين ۲۷ درصد از ايرانيان بالاى ۲۵ سال داراى مدرك كارشناسى ارشد و دكترى هستند، در حالى كه با اختلافى فاحشتر، اين نسبت براى كل جمعيت آمريكا نه درصد محاسبه شده است.
مهاجرت دانشجويان ايرانى محدود به رشته هاى مهندسى و علوم پايه نيست و براى درك و تحليل دقيقتر مسئله «فرار مغزها»، آمارگيرى جامعتر و مطالعاتى از اين دست لازم است تا سياستهاى مناسبى گذارده شود.