هورمون جنسى مردانه يا تستوسترن از بيضه ها ترشح مى شود. بيضه ها دو توده نسجى بيضى شكلى هستند در اندازه هاى ۵/۲ در ۵ سانتيمتر. به بيضه ها در زبان لاتين Testes گفته مى شود كه به معناى «شاهد» است چون كه در روم قديم مردان بهنگام شهادت دادن يك دست را روى ناحيه تناسلى مى گذاردند و اداى سوگند مى كردند. به هر حال بيضه ها هم مسئول ترشح تستوسترن هستند و هم توليد كننده اسپرماتوزوئيدها. در بيضه ها دو نوع سلول وجود دارد يكى سلول هاى Sertoli و ديگرى سلول هاى Leidig. سلول هاى Sertoli توليد و تكثير كننده اسپرماتوزوئيدها هستند و سلول هاى Leidig ترشح تستوسترن را برعهده دارند ضمن اين كه در تكثير اسپرماتوزوئيدها نيز نقشى بازى مى كنند. فراموش نشود كه فعاليت اين هر دو سلول بستگى مستقيم با فعاليت غده هيپوتالاموس و غده هيپوفيز در مغز دارد. كيفيت كار و كنترل اين دو غده را در يكى از نوشتارهاى آينده بررسى خواهيم كرد. هورمون تستوسترن در ايجاد صفات اوليه و ثانويه جنسى نقش اصلى را بازى مى كند. به طور خلاصه صفات اوليه جنسى عبارتند از تفاوت هائى كه در ساختار تشريحى و فيزيولوژيكى مرد و زن وجود دارند و صفات ثانويه جنسى اشاره به تفاوت هائى مى كند كه در شكل ظاهرى مرد و زن مثل فرم عضلات و استخوانبندى، كيفيت پوست بدن، رويش مو، آهنگ صدا و غيره وجود دارد. بنابراين اگر هورمون تستوسترن ترشح نشود و اگر اين نقص قبل از بلوغ عارض شود در اين صورت موجب پديد آمدن حالت Eunuchism كه در زبان فارسى به آن حالت خواجه بودن گفته مى شود خواهد شد. در چنين حالتى دستگاه تناسلى در شخص در تمام طول عمر در فرم كودكانه باقى مى ماند. اما اگر اين نقص بعد از بلوغ عارض شود در اين صورت رشد دستگاه تناسلى به تعويق مى افتد اما نه به شدتى كه در فرم كودكانه باقى بماند. تغييرات ديگرى كه ممكن است ظاهر شوند عبارتند از تغيير كيفيت صدا كه از حالت بم مردانه به صدائى زيرتر تبديل مى شود و همچنين تغيير در شكل و قدرت عضلانى و فرم استخوان ها. ميل جنسى ممكن است كاهش يابد اما كلاً از بين نخواهد رفت، به شرطى كه فعاليت جنسى به ميزان كافى انجام گرفته باشد. نعوظ در چنين مردانى وجود دارد اما با كمى اشكال ولى پديده انزال و خروج اسپرم صورت نخواهد گرفت مگر در مواردى بسيار نادر. اما اين كه چرا اين عارضه ايجاد مى شود عوامل متعددى دست اندركارند مثلاً تحليل رفتن يا آتروفى بيضه ها به طور مادرزادى كه از زمان تولد وجود دارد و يا عللى كه ممكن است احتمالاً بعد از بلوغ رخ دهد، مثل ضرب و جرح، برداشتن بيضه ها توسط جراحى به دلائل طبى و پيچ خوردگى بيضه ها. تحت چنين شرايطى نه تنها فعاليت جنسى كاهش مى يابد بلكه اين مردان عقيم باقى مى مانند. به هر حال در چنين حالتى ترشح تستوسترن صورت نخواهد گرفت. اما حالت ديگر اين است كه بيضه ها سلامت هستند مع الوصف كاهش و يا فقد تستوسترن وجود دارد كه اين به دليل هورمونال است. چون همانطور كه گفتم فعاليت بيضه ها زير اثر هورمون هائى كه از غدد هيپوتالاموس و هيپوفيز در مغز ترشح مى شوند قرار دارد. بنابراين اگر اين هورمون ها ترشح نشوند در اين صورت بيضه نيز تستوسترن ترشح نخواهد كرد. اينجا در حاشيه بايستى اشاره كنم كه متأسفانه ديده شده است كه در برخى از موارد ناتوانى نعوظ از هورمون تستوسترن استفاده شده است در حالى كه هورمون تستوسترن به هيچوجه تأثير مستقيمى بر مكانيسم نعوظ ندارد مگر در مواردى كه ناتوانى نعوظ فقط به سبب كاهش شديد فعاليت غده هيپوفيز و يا بيضه ها باشد. قبل از سن ۱۱-۱۳سالگى كه آغاز بلوغ جنسى است هيچ مقدار تستوسترنى ترشح نمى شود. از اين سن به بالا تا سن چهل سالگى بر ميزان ترشح تستوسترن افزوده مى شود و اما بعد از چهل سالگى ميزان آن كاهش مى يابد به طورى كه در سن هشتاد سالگى ميزان تستوسترن خون در حدود يك پنجم ميزان طبيعى خواهد بود. براى تشخيص كمبود تستوسترن مى بايست هم به نشانه هائى كه اين كمبود در بدن موجب مى شود و هم به ميزان تستوسترن در خون استناد نمود. نشانه هاى اين كمبود عبارتند از: سستى و بى حالى، عرق كردن، تغيير خلق و روحيه، احساس ناخوشى، كم شدن گرايش جنسى، ضعف و يا نارسائى نعوظ، ضعف حافظه به ويژه حافظه كوتاه مدت، ضعف و سستى عضلانى و گاه احساس بيهودگى كه همراه با افسردگى است. فراموش نشود كه اين نشانه ها الزاماً منحصر به كمبود تستوسترن نيست چرا كه ناسالم بودن در ديگر زمينه ها نيز مى توانند چنين علائمى را بروز دهند و بنابراين تشخيص افتراقى از اهميت زيادى برخوردار است. ميزان تستوسترن در خون همچنين در ساعات مختلف روز تفاوت هائى نشان مى دهد مثلاً ميزان اين هورمون در خون در ساعت ۸شب حدود ۲۵%كمتر از ميزان اين هورمون در ساعت ۸صبح است. به اين دليل اگر آزمايش خون براى اندازه گيرى اين هورمون بهنگام صبح يا در ساعات قبل از ظهر انجام شود به مراتب بهتر خواهد بود. به هر حال اگر ميزان تستوسترن در خون طبيعى است بنابراين حدس كمبود اين هورمون در خون رد مى شود اما اگر ميزان آن بر روى مرز ميان طبيعى و كمتر از طبيعى قرار دارد بهتر خواهد بود كه اين آزمايش مجدداً انجام شود تا يك نتيجه ثابت به دست آيد. در مردانى كه ميزان تستوسترن خون پائين تر از حد طبيعى است و علائم كمبود اين هورمون را نيز دارا هستند در اين صورت تجويز تستوسترن مى تواند كمك به برطرف ساختن بعضى از اين علائم بنمايد. اما اگر ميزان تستوسترن كمتر از طبيعى باشد ولى علائم اين كمبود وجود نداشته باشد در اين وضعيت تجويز هورمون تستوسترن مجاز نخواهد بود اگر چه اين عقيده وجود دارد كه استفاده از اين هورمون ممكن است مانع از پيدايش عارضه پوكى استخوان شود.