با آنكه بيش از ۱۸ سال از پايان جنگ هشت ساله ايران و عراق مى گذرد، هر ساله از روز ۳۱ شهريور كه روز آغاز جنگ محسوب مى شود، به مدت يك هفته، برنامه ها و مراسم مختلفى تحت عنوان «هفته دفاع مقدس» از سوى نهادهاى دولتى ايران براى بزرگداشت خاطره جنگ برگزار مى شود.
بزرگداشت مستمر جنگ هشت ساله، آن هم با وجود گذشت نزديك به دو دهه از پايان آن، در نظام جمهورى اسلامى مفهومى نمادين و ايدئولوژيك دارد.
جنگ در واقع براى حكومت ايران، يادآور روحيه فداكارى و استقبال از مرگ در بين نيروهاى ايرانى و بويژه نوعى الگوى زيست است كه همچنان كاركردهاى خود را براى نظام سياسى حفظ كرده است.
با اين همه، در سال هاى اخير، تكرارى شدن مطالب مربوط به جنگ، انتقاد برخى از مقام هاى نظامى و سياسى ايران را برانگيخته است به طورى كه آنان خواستار شكستن «كليشه ها» و طرح موضوعات تازه تر درباره ابعاد مختلف جنگ شده اند تا نسل پس از جنگ از تكرار مطالب دلزده نشود.
طرح نكات تازه درباره جنگ اما بدون درد سر نبوده است. زيرا رسانه هائى كه اجازه طرح مسائل نو در باره جنگ را يافته اند، كمابيش به سراغ مسائلى رفته اند كه در دوران جنگ طرح آنها كاملاً ممنوع بود.

پايان جنگ؛ پرسش بى پايان
يكى از نكاتى كه طرح آن در طول جنگ عملا ممنوع بود، به توجيهات مربوط به ادامه جنگ پس از آزادى شهر خرمشهر در خرداد سال ۱۳۶۱ خورشيدى و تلاش براى ورود به خاك عراق، ارتباط داشت.
در حقيقت، منتقدان ادامه جنگ ايران و عراق، در جامعه آن روز ايران چندان زياد نبودند و اگر هم منتقدى وجود داشت، كمتر حاضر به پذيرش خطر ابراز مخالفت با ادامه جنگ بود. تنها استثنا در اين باره، نهضت آزادى ايران به رهبرى مهدى بازرگان، نخست وزير دولت موقت، كه با وجود تمام مخاطرات، ادامه جنگ را به صراحت به چالش مى طلبيد.
با اين همه، پرسشى كه در طول جنگ طرح آن مخاطره آميز و عملا ممنوع بود، در سال هاى اخير نه فقط مجاز شده، بلكه به موضوع اساسى هفته بزرگداشت جنگ تبديل شده است.
پاسخ فرماندهان سياسى و نظامى جنگ به چرايى ادامه آن، افشاى بخشى از مسائل پشت پرده جنگ را در پى داشته و به طورى كه تقريبا مشخص شده است، آيت الله خمينى با ورود نيروهاى ايران به خاك عراق مخالف بوده، اما با اصرار فرماندهان نظامى و رهبران سياسى به اين كار رضايت داده است.
اين مسأله به نحو ديگرى در باره پايان جنگ نيز، صادق بوده به طورى كه اينك فاش شده، به نظر مى رسد آيت الله خمينى تمايل چندانى به توقف جنگ نداشته و در واقع فرماندهان جنگ و مسئولان سياسى كشور با توصيف چشم انداز نه چندان روشن جنگ، رهبر پيشين جمهورى اسلامى را متقاعد به پذيرش قطعنامه ۵۹۸ شوراى امنيت سازمان ملل كرده بودند.

اكبر هاشمى رفسنجانى و محسن رضايى
موضوع اخير بخصوص سبب بروز مناقشه اى غير مستقيم بين اكبر هاشمى رفسنجانى رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام و محسن رضايى، دبير اين مجمع شده است.
اكبر هاشمى رفسنجانى در سال هاى آخر جنگ به فرمان آيت الله خمينى به عنوان جانشين فرماندهى كل قوا معرفى شد و فرماندهى جنگ را به عهده گرفت. محسن رضايى نيز كه در آن زمان فرمانده كل سپاه پاسداران انقلاب اسلامى بود، در فرماندهى عمليات جنگى نقش مهمى بر عهده داشت.
محسن رضايى در اشاره اى آشكار به رفسنجانى مدعى است كه استراتژى سياسى وى، باعث ناكام ماندن استراتژى نظامى جنگ براى ساقط كردن حكومت صدام حسين، رئيس جمهور وقت عراق، شده است و رفسنجانى هم به نوبه خود، فرماندهان سپاه بويژه رضايى را يكى از مسببان اصلى پذيرش قطعنامه ۵۹۸ از سوى آيت الله خمينى مى داند.
محسن رضايى با انكار فرستادن نامه به آيت الله خمينى براى متقاعد كردن او به پذيرش قطعنامه، سبب شده است كه رفسنجانى نامه اى منتشر نشده از آيت الله خمينى را افشا كند كه در آن آيت الله خمينى به نامه محسن رضايى استناد كرده و آن را حاوى مسائل تكان دهنده اى دانسته است.
مهمتر از آنچه در نامه آيت الله خمينى در باره روند جنگ افشا شده، اين است كه چرا رفسنجانى و محسن رضايى كه تا چند سال پيش متحد هم محسوب مى شدند، اينك مسأله جنگ را دستمايه نشان دادن اختلافات خود قرار داده اند؟

مناقشه هسته اى ايران؛ تكرار تاريخ؟
به نظر مى رسد، مشاجره پنهان رفسنجانى و محسن رضايى، بى ارتباط با بحران هسته اى ايران و روابط خارجى ايران نباشد.
محسن رضايى از منتقدان سر سخت هيأت مذاكره كننده هسته اى ايران در دولت محمد خاتمى است، هيأتى كه عموماً متشكل از متحدان رفسنجانى بود.
رفسنجانى نيز به نوبه خود از نحوه عملكرد هيأت مذاكره كننده ايرانى در دولت محمود احمدى نژاد ناراضى است و اين نارضايتى را بارها با الفاظى ديپلماتيك ابراز كرده است.
به عبارت ديگر، مى توان گفت اختلاف بر سر چگونگى پيشبرد برنامه هسته اى ايران كه طرح علنى آن در شرايط امروز ايران عملا ممنوع است، در قالب نزاع در باره نحوه اداره جنگ هشت ساله بروز كرده است.
رفسنجانى با ارائه تصويرى از جنگ هشت ساله و ضرورت پايان آن، به نحوى تلويحى نسبت به عواقب درگير شدن با نظام جهانى هشدار مى دهد، حال آنكه رضايى با تأكيد بر آنكه نتيجه جنگ هشت ساله حاصل كار فرماندهان سياسى بود و نه فرماندهان نظامى، در صدد القاى اين سخن است كه اينك نيز ايران مى تواند با پافشارى بر ادامه غنى سازى اورانيوم، در چالش با نظام بين المللى پيروز شود.