حمله لفظى غيرمستقيم اما بى پرواى محمود احمدى نژاد، رئيس جمهور ايران، به اكبر هاشمى رفسنجانى، رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام، را مى توان نشانه دوران تازه اى از نقش آقاى رفسنجانى در نظام جمهورى اسلامى دانست.
محمود احمدى نژاد به عنوان بالاترين مقام اجرايى جمهورى اسلامى طى دو روز گذشته بدون آنكه نامى از آقاى رفسنجانى ببرد، دو بار او را به دليل اظهاراتش در باره جنگ هشت ساله ايران و عراق و انتشار نامه آيت الله خمينى، مورد سرزنش قرار داده و او را به «خود شيرينى براى دشمنان» و «خود خواهى و بى تقوايى» متهم كرده است.
گفتگوى راديويى با احمد سلامتيان
در تاريخ حيات جمهورى اسلامى، اين نخستين بار است كه يك مقام بلند پايه جمهورى اسلامى، آقاى رفسنجانى را با چنين الفاظ تندى مورد خطاب قرار مى دهد.
اكبر هاشمى رفسنجانى از ابتداى پيروزى انقلاب ايران در سال ۱۳۵۷ خورشيدى يكى از متنفذترين چهره هاى نظام اسلامى بوده است، به گونه اى كه برخى او را نزديكترين شخصيت به آيت الله خمينى دانسته اند.
از كارنامه سياسى آيت الله خمينى و خاطرات آقاى رفسنجانى چنين برداشت مى شود كه رهبر پيشين ايران در تصميم گيرى هاى خود بيش از هر كس، متأثر از نظرات آقاى رفسنجانى بوده و همين مسأله باعث تقويت نفوذ او در نظام جمهورى اسلامى شده است.
ارتباط رفسنجانى با آيت الله خمينى
نفوذ آقاى رفسنجانى در دوران حيات آيت الله خمينى به اندازه اى بود كه او افزون بر رياست مجلس شوراى اسلامى، به عنوان جانشين فرماندهى كل قوا در دوران جنگ با عراق نيز معرفى شد.
با اين حال، آيت الله خمينى در آخرين سال حيات خود بويژه پس از صدور فرمان قتل سلمان رشدى نويسنده هندى الاصل كتاب آيات شيطانى، مواضعى را در حوزه سياست داخلى و خارجى اتخاذ كرد كه به نظر مى رسيد با نگاه آقاى رفسنجانى براى اداره كشور پس از پايان جنگ همخوانى ندارد.
در واقع، آقاى رفسنجانى پايان جنگ را به معناى فصل تازه اى در روابط ايران و غرب و تجديد نظر در سياست هاى اقتصادى و اجتماعى دوران جنگ مى ديد و اين مسأله را مصاحبه اى طولانى كه به مناسبت سالروز پيروزى انقلاب ايران در بهمن ۱۳۶۷ صورت گرفته بود، مطرح كرد.
آيت الله خمينى در ماه هاى نخست پس از پايان جنگ، با ديدگاه هاى آقاى رفسنجانى همسو به نظر مى رسيد، اما ناگهان به دلايلى كه هنوز روشن نيست، تغيير رويه داد، تغييرى كه با صدور فرمان قتل سلمان رشدى، روابط ايران و اروپا را متشنج كرد و در حوزه داخلى نيز منجر به عزل آيت الله منتظرى از قائم مقامى رهبرى و تأكيد بر سخت گيرى هاى اجتماعى شد.
با اين همه، فوت آيت الله خمينى در خرداد سال ۱۳۶۸ خورشيدى باعث شد اختلاف در حال ظهور او با ميانه روهاى سياسى آن روز جامعه ايران به نمايندگى آقاى رفسنجانى، چندان بر ملا و علنى نشود و ميدان سياست به دست آقاى رفسنجانى و متحدانش بيفتد.
اكبر هاشمى رفسنجانى دوران پس از آيت الله خمينى را موقعيت مناسبى براى پياده كردن برنامه هاى خود مى ديد؛ موقعيتى كه با اصلاح قانون اساسى و افزايش اختيارات رياست جمهورى، زمينه را براى رياست جمهورى آقاى رفسنجانى مهيا كرد.
رياست جمهورى پس از جنگ
در مقام رياست جمهورى، آقاى رفسنجانى تشنج زدايى در روابط خارجى و كاهش كنترل دولت در زمينه هاى اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى را سرلوحه كار خود قرار داد. در آن دوره، چپ هاى اسلامى (اصلاح طلبان بعدى) مخالف آقاى رفسنجانى و راست گرايان (اصول گرايان بعدى) متحد او محسوب مى شدند.
با گذشت زمان اما، صفوف سياسى به هم خورد و راست گرايان سنتى و راديكال، به تدريج برنامه هاى آقاى رفسنجانى را به زيان موقعيت سياسى خود ديدند و با او در همه زمينه ها از در مخالفت در آمدند.
هر چه از زمان رياست جمهورى آقاى رفسنجانى بيشتر مى گذشت، رويارويى راستگرايان تندرو با وى نيز علنى تر مى شد، به طورى كه در دور دوم رياست جمهورى آقاى رفسنجانى، او به دليل فشار علنى تندروها، از پيگيرى برنامه هاى خود منصرف شد.
رويارويى تندروهاى راستگرا با آقاى رفسنجانى اما به نوبه خود سبب نزديكى چپ هاى مذهبى به او شد، هر چند كه اين نزديكى به اتحاد بين آنها منجر نشد، اما در انتخابات رياست جمهورى خرداد سال ۱۳۷۶ (۱۹۹۷ ميلادى) آقاى رفسنجانى و حزب حامى او (كارگزاران سازندگى) عملا به حمايت از محمد خاتمى برخاستند.
رياست جمهورى آقاى خاتمى با يك جنبش اجتماعى مسالمت جويانه براى اصلاح نظام جمهورى اسلامى همراه شد و آقاى رفسنجانى هم تا انتخابات مجلس ششم در زمستان سال ۱۳۷۸ (۲۰۰۰ ميلادى) مخالفتى با اين جنبش از خود نشان نداد.
انتخابات مجلس ششم؛ تيغ اصلاح طلبان
انتخابات مجلس ششم اما زمينه نزديكى آقاى رفسنجانى با تندروها را كه از آن به بعد محافظه كار خوانده مى شدند و درگيرى اش با چپ هاى مذهبى كه از آن پس ميانه رو و اصلاح طلب ناميده مى شدند، فراهم آورد.
برخى اصلاح طلبان حضور آقاى رفسنجانى در مجلس ششم را مانعى بر سر راه اصلاحات مى دانستند و از همين رو، براى باز داشتن او از ورد به مجلس و به دست گيرى رياست آن، او را به كمك به سركوب سياسى و گسترش فساد اقتصادى در ايران متهم كردند.
در واكنش به اين انتقادات آقاى رفسنجانى كه آخرين نفر فهرست سى نفره نمايندگان تهران بود، از رفتن به مجلس انصراف داد و از آن پس آشكارا در صف مخالفان اصلاحات قرار گرفت.
ناكامى اصلاح طلبان در پيشبرد برنامه هاى خود و تمايل تندروهاى مذهبى به در دست گرفتن قدرت اجرايى، سبب شد كه آقاى رفسنجانى در انتخابات رياست جمهورى سال ۱۳۸۴ خورشيدى (۲۰۰۵ ميلادى) نامزد رياست جمهورى شود.
انتخابات ۸۴؛ فصلى تازه
نامزدى آقاى رفسنجانى براى رياست جمهورى صف او را از تندروهاى مذهبى و نيز اصلاح طلبان جدا كرد، اما با ناكام ماندن مصطفى معين، نامزد اصلاح طلبان در دور نخست انتخابات، و ورود محمود احمدى نژاد و آقاى رفسنجانى به دور دوم انتخابات، صفوف سياسى بار ديگر به هم خورد به طورى كه اكثريت اصلاح طلبان به حمايت از آقاى رفسنجانى برخاستند و تندروهاى مذهبى از در مخالفت با او در آمدند.
پيروزى آقاى احمدى نژاد در انتخابات به اين صف بندى ادامه داد. آقاى احمدى نژاد در مقام رياست جمهورى دولت هاى آقاى رفسنجانى و آقاى خاتمى را به يكسان هدف حمله قرار داد و آنها را فاصله گرفتن از آموزه هاى دينى متهم كرد.
در يك سال و چند ماهى كه از عمر دولت محمود احمدى نژاد گذشته است، مقابله با هواداران رفسنجانى در دستگاه دولت و اخراج آنها از مراكز تصميم گيرى، يكى از اهداف مهم دولت وى بوده است.
اين در حالى است كه به نظر مى رسد نه آقاى احمدى نژاد تا آن اندازه قدرتمند است كه طيف طرفداران آقاى رفسنجانى را به كلى از سيستم سياسى حذف كند و نه آقاى رفسنجانى تا بدان پايه ضعيف است كه در برابر اين تحولات مقاومتى از خود نشان ندهد.
با اين همه، حمله لفظى بى پرواى آقاى احمدى نژاد به آقاى رفسنجانى نشان مى دهد كه او موقعيت را براى تضعيف رقيب خود مناسب ديده و در صدد است كه انتشار نامه آيت الله خمينى در باره پايان جنگ هشت ساله را محملى براى تسويه حساب با آقاى رفسنجانى قرار دهد.
عاقبت اين نزاع هنوز روشن نيست، اما هر چه باشد فصلى تازه از نقش آقاى رفسنجانى در نظام جمهورى اسلامى را رقم خواهد زد.