از جمله جشن هاى كهن كه خوشبختانه توانسته است از گزند روزگار مصون مانده و همچنان پابرجا بماند، جشن مهرگان است و ايرانيان به ويژه زرتشتيان طبق سنت همه ساله در روز ۱۶مهرماه سال جارى خورشيدى برابر با روز يكشنبه ۸اكتبر ۲۰۰۶ ميلادى، آن را با شوق و علاقه خاصى گرامى مى دارند و ارج مى نهند. نيمروز، اين خجسته جشن باستانى را به همه فارسى زبانان به ويژه خوانندگان گرانمايه شادباش مى گويد و آرزو دارد كه با برگزارى هر چه باشكوهتر اين جشن، مهر و مهربانى و صداقت و صميميت همچنان بر دل هاى پاكتان و سيب، انگور، انار، ليمو، شكر، به و شاخه مورد بر سفره منازلتان نشسته باشد.
بنابر كتاب مقدس زرتشتيان، در ايران باستان سال را به دو فصل مساوى بخش مى نمودند و در آغاز هر فصل جشن باشكوهى تدارك و برگزار مى كردند. فصل نخست تابستان و فصل دوم زمستان بود كه جشن آغاز تابستان، نوروز و جشن شروع زمستان ميتراگانا ناميده مى شد. آئين هاى اين جشن از روز شانزدهم ماه كه خود روز مهر است، آغاز گرديده و تا روز بيست و يكم ماه «رام روز» ادامه داشت. مهر روز مهرماه، مهرگان كوچك، آغاز جشن مهرگان بود و جشن عامه و رام روز، مهرگان بزرگ ناميده مى شد و جشن خواص بود. آنطور كه از گزارش هاى مختلف مى دانيم، سراسر مهرماه از طرف توده هاى مردم جشن گرفته مى شد. چون زرتشتيان اين جشن را برابر با تقويم قديم خورشيدى- اوستائى برگزار مى نمايند، روز دهم مهر با تقويم اصلاحى كنونى، برابر با روز شانزدهم تقويم اوستائى است.
اين جشن را در قديم «ميتراگانا» يعنى متعلق به مهر مى گفتند كه بعد مهرگان شد و مهرجان معرب آن است. اين جشن در تمامى آسياى صغير معمول بوده و از آنجا با آئين مهر به اروپا رفته است. دانشمند و خاورشناس بلژيكى «كومون» در كتاب ارزشمند خود (آئين ميترا) مى نويسد: «بدون شك جشن مهرگان كه در ممالك رم قديم روز ظهور خورشيد تصور مى شده است و آن را روز ولادت خورشيد جاويدان مى گفته اند، به ۲۵دسامبر كشيده شده و بعد از نفوذ دين مسيحى در اروپا، روز ولادت حضرت عيسى قرار داده شده است.» داستان تولد ميترا در روز ۲۵ دسامبر و سپس انتخاب آن روز براى تولد مسيح داستان جالب و دلكشى است كه پيرامون آن در كتابى به نام «ميترا» به نگارش Maarten-J.Vermaseren چاپ اشتوتگارت- ۱۹۶۵ مى توان خواند:
«... پس از رخنه مهرپرستى در سال ۶۶ ميلادى به رم، ديرى نگذشت كه مهرپرستى به صورت تنها دين رسمى امپراطوران درآمد و در سده سوم در سراسر امپراطورى رم به حد شكوفائى خود رسيد. در سال ۲۷۴ ميلادى امپراطور رم (Aurelian) يك سال قبل از كشته شدنش، براى شكوفا ماندن و رو آوردن هر چه بيشتر مهرپرستى در Marsfeld رم، همان جائى كه امروز ميدان سيلوستر مقدس قرار دارد، معبد بزرگى براى خداى خورشيد (ميترا) بنا نمود. از اين تاريخ هر سال در روز ۲۵ دسامبر تولد ميترا در اين معبد دوستى جشن گرفته مى شد.
مهرگان پديده اى است كه برابر بسيارى از روايات، تاريخى چهار هزار ساله و بيشتر دارد و در راه تكامل چهار هزار ساله خود فرازها و نشيب هاى زيادى به خود ديده است. مهرگان با ميترا پيوندى ناگسستنى دارد و هر يك را بدون ديگرى نمى توان شناخت و در فرصت ديگرى به اين پيوند خواهيم پرداخت.»