پنجم ميزان (۲۷ سپتامبر)، دهمين سالگرد تسلط طالبان بر شهر كابل است. ده سال پس از آن واقعه و حدود پنج سال پس از فروپاشى اين گروه، شبه نظاميان طالبان اكنون بزرگترين تهديد را براى امنيت و ثبات افغانستان به وجود آورده اند و در راستاى هدف اعلام شده شان براى بيرون راندن نيروهاى خارجى از افغانستان و سرنگون كردن دولت اين كشور، همچنان به حملات خود ادامه مى دهند.
حدود سه هفته پيش ولسوالى پنجوايى در ولايت قندهار شاهد نبرد شديد ميان نيروهاى به رهبرى ناتو و شبه نظاميان طالبان بود. اين نبرد دو هفته به طول انجاميد تا نيروهاى ناتو موفق شدند طالبان را از پنجوايى بيرون كنند.
مقاومت دو هفته اى طالبان در پنجوايى و انتشار خبرهاى مبنى بر تسخير برخى از ولسوالى ها توسط طالبان در ولايت هلمند، پس از پنج سال تصوير و تصور ديگرى از طالبان داد و سوالات زيادى را به ميان آورد. از جمله اين كه عوامل بازگشت طالبان به صحنه سياسى و نظامى افغانستان چيست؟
وحيد مژده پژوهشگر افغان و نويسنده كتاب افغانستان و پنج سال سلطه طالبان، «اشتباهات پيهم» آمريكاييان و «ناآشنايى» آنها با افغانستان را عامل اصلى حضور دوباره طالبان مى داند.
آقاى مژده مى گويد: «طالبان به شكل بالقوه در آنسوى مرز به خصوص در مدارس پاكستان يك خطر بودند اما زمانى كه نيروهاى آمريكايى در جنوب افغانستان در جستجوى سران القاعده دست به بعضى كارهاى زدند كه سبب نارضايتى مردم شد، طالبان به خطر بالفعل تبديل شدند.»
او مى گويد رفتار آمريكاييان كه با فرهنگ و سنتهاى افغانها در تضاد و همراه با خشونت بود، سبب شد مردم از آنها احساس وحشت كنند.
عبدالسلام ضعيف كه در زمان سقوط طالبان سفير طالبان در پاكستان بود و سال گذشته از بازداشتگاه گوانتانامو آزاد شد نيز معتقد است كه «تاكيد آمريكاييان بر جنبه نظامى عمليات عليه طالبان و القاعده، اشتباهى بود كه سرانجام طالبان از آن سود بردند.»
تجديد قوا
به عقيده آقاى مژده طالبان در پنج سال گذشته از سه راه به تجديد قوا پرداختند: مردم ناراضى از آمريكاييان در برخى مناطق جنوب، مدارس پاكستانى و جذب دوباره برخى از اسراى طالبان كه از زندانها آزاد شده بودند.
وحيد مژده مى گويد به باور او شمارى از اسراى طالبان هنگام آزادى از زندانها هنوز انگيزه ها براى پيوستن به طالبان را از دست نداده بودند.
انگيزه جنگ
آقاى مژده در اين مورد به يكى از چشم ديدهاى خود در زمانى كه كارمند دادگاه عالى افغانستان بود اشاره مى كند: «در يكى از مراسم آزادى چندين تن از اسراى طالبان زمانى كه ما از يكى از آنها تقاضا كرديم بيايد و مراسم را با تلاوت قرآن آغاز كند، او آمد و آياتى را از قرآن قرائت كرد كه در مورد منافقين است.»
مژده مى افزايد: «من در آنجا احساس كردم كه اين فرد انگيزه بسيار قوى براى بازگشت به گروه طالبان دارد. من باور دارم كه تعدادى از اسراى آزاد شده طالبان دوباره با صف طالبان پيوسته اند هرچند فكر مى كنم اين تعداد كم بوده است.»
وحيد مژده معتقد است كه پيوستن دوباره اسراى آزاد شده طالبان به صفوف جنگجويان به دليل برخورد «خشن» و «نادرستى» بوده كه در زندانهاى افغانستان و يا هم در بازداشتگاه هاى آمريكاييان با آنها شده بود.
بى اعتمادى مردم
فضل الرحمن اوريا، روزنامه نگار در كابل مى گويد اين مسايل سبب كم شدن اعتماد مردم نسبت به دولت شده است.
آقاى اوريا مى گويد: «طالبان در بستر بى اعتمادى مردم نسبت به دولت دوباره رشد كردند و نگرانى وجود دارد كه اين بستر با گذشت هر روز گسترش بيشتر بيابد.»
نادرخان كتوازى، نماينده ولايت جنوبى پكتيكا در پارلمان افغانستان هم مى گويد برخى از مأموران دولت در ولايات خود با اقدامات «نادرست» مردم را به سوى طالبان مى رانند.
سهم پاكستان
افزايش فعاليت طالبان در مناطقى كه مرز مشترك با پاكستان دارد، جدال لفظى مقامات افغانستان و پاكستان را نيز به دنبال داشته است.
اما برخى از آگاهان مسايل سياسى در افغانستان مشخصا سازمان استخباراتى پاكستان (آى اس آى) را در حضور دوباره طالبان متهم مى دانند.
به باور اسدالله ولوالجى تحليلگر افغان، جنگجويان طالبان يك گروه سياسى نيستند كه براى مطالبات مشخص خود بجنگند بلكه فعاليت آنها سرانجام به كسب امتيازات منطقه اى براى پاكستان مى انجامد.
آقاى ولوالجى همچنين معتقد است كه رابطه دو طرفه پاكستان با آمريكا و طالبان سبب شده حتى عمليات نظامى آمريكاييان در افغانستان موثريت چندانى نداشته باشد.
او مى گويد: «طالبان شايد فكر مى كنند كه حالا از پاكستان به عنوان دوست سابق خود مى توانند بهره بردارى كنند و از اين رو ملحوظاتى را در نظر دارند و ارتباط خود را به شكل قطع با پاكستان خراب نمى كنند.»
دولت پاكستان بارها دخالت در نا امنى هاى افغانستان را رد كرده و تأكيد كرده است كه دولت افغانستان به جاى متهم كردن ديگران، بايد در حفظ امنيت كشور خود، گامهاى عملى بردارد.
ترك تندروى
اما وحيد مژده مى گويد در حركت جديد طالبان عناصر تندرو و كسانى كه در گذشته با سازمان استخباراتى پاكستان نزديك بودند كنار گذاشته شده اند.
آقاى مژده مى گويد: «از جمله مولوى نورالدين ترابى كه وزير عدليه طالبان بود و در كنار جاده مى نشست و مردم را كنترول مى كرد كه كدام فرد ريش كوتاه دارد و چه كسى وضعيت برابر با شريعت اسلامى ندارد، حالا كنار گذاشته شده است.»
آقاى مژده چندى پيش با عبدالطيف حكيمى كه سخنگوى طالبان بود و سال گذشته پس از بازداشت در پاكستان به افغانستان منتقل شد، ديدارى داشته و به نقل از او مى گويد فرماندهان طالبان به خاطر كاهش فشار، خانواده هايشان را از شهرهاى كويته و پيشاور پاكستان به مناطق وزيرستان شمالى منتقل كرده اند.
دعوت يا مذاكره؟
ولى اين تلاش دولت تاثيرى در كاهش خشونت ها و فعاليت طالبان نداشته است.
عبدالسلام ضعيف اين كار دولت را يك دعوتى مى داند كه كه به باور او، براى طالبان قانع كننده نيست.
آقاى ضعيف مى گويد: «اين دعوتى است كه در آن گفته مى شود ما برادر شما را مى كشيم ولى شما خود به دولت بپيونديد و اين شكل دعوت مردم را قانع نمى كند.»
او مى افزايد: «من فكر مى كنم تنها دعوت كافى نيست و بايد راه تفاهم و مذاكره پيش گرفته شود. بايد دولت اعتراف كند كه با گروهى طرف است كه با زور، با جنگ و با كشتن و بستن تسليم نمى شوند و تنها راه براى برقرارى صلح و پايان جنگ، تفاهم و مذاكره است.»
حزب اسلامى؟
نظر ديگر هم اين است كه در نا آرامى هاى اخير در داخل افغانستان برخى از گروه هاى ديگر از جمله گروه القاعده و افراد وفادار به گلبدين حكمتيار نيز سهيم هستند، اما طالبان چون ابتكار عمل را به دست دارند بيشترين استفاده تبليغاتى را از ماجراى كنونى كرده اند.
با توجه به همه اين مسايل برخى از كارشناسان سياسى افغانستان به اين باور هستند كه طالبان كنونى يك قضيه اى صرفا افغانى نيست بلكه مجموعه اى از عوامل ملى، منطقه اى و بين المللى دست به دست هم داده اند.
حل آن نيز نيازمند يك راه كار همه جانبه ملى و بين المللى است، چيزى كه به نظر آگاهان امور هنوز از سوى هيچ مرجعى ارائه نشده است.