ماجراى فن آورى هسته اى ايران كه ماه هاست در صدر اخبار دنيا قرار گرفته، در داخل كشور هم مخالفين و موافقين زيادى دارد و بحث هاى مختلفى را برانگيخته است. اما تاكنون كمتر كسى به موضوع زباله هاى هسته اى و به خطرات ناشى از آن توجه كرده است. موادى كه در خاك ايران دفن مى شوند و هيچ معلوم نيست چه تبعات و زيان هائى را در پى دارند.
آژانس بين المللى انرژى اتمى مدتى پيش در گزارش خود به شوراى امنيت از دو منطقه، به عنوان محل دفن زباله هاى هسته اى ايران نام برد. يكى منطقه «آق اولر» در كوه هاى تالش و ديگرى «سفيد تپه» بين مسير چابكسر به رامسر. دو منطقه اى كه توسط جمهورى اسلامى تأييد نشد، اما در ايران هم كسى حق نام بردن از آنها را ندارد.
در هر حال وجود برخى از حفارى هاى مشكوك در اين مناطق و بخصوص در كوه هاى تالش، شايعات و نگرانى هاى زيادى را در بين اهالى منطقه موجب شده است. اين نگرانى ها اگرچه در داخل كشور انعكاسى چندانى نمى يابد، اما آن اندازه هست كه حزب سبزهاى ايران را وادار به نوشتن بيانيه اى در مورد آثار و خطرات ناشى از دفن زباله هاى هسته اى كرده است. در قسمتى از اين بيانيه كه در بهمن ماه سال ۸۴ انتشار يافت، كه در آن نسبت به «آلودگى مواد رآديواكتيو مناطق داراى ذخاير اورانيوم كوه سبلان بدلايل عمليات حفارى هاى گسترده استخراج اورانيوم توسط سازمان انرژى اتمى و شركت هاى تاسيسات انرژى خارجى و شيوع و ازدياد بيمارى هاى سرطان گوارش و سرطان خون در مناطق زندگى آبريزهاى آلوده به راديواكتيو كوه سبلان شهرها و روستاهاى اردبيل، سراب و مشكين شهر و آلودگى راديواكتيويته رودخانه مرزى ارس و آبريزهاى مهم درياى مازندران و مناطق زندگى در استان هاى شمالى سواحل خزر هشدار داده شد.
هشدارى كه دو ماه بعد توسط دفتر تحكيم، و با انتشاربيانيه هشدار آميزى خطاب به مسئولان جمهورى اسلامى، پى گرفته شد.
اصولا موضوع توليد زباله هاى هسته اى از زمان كشف مواد راديواكتيو مورد توجه قرار گرفت. ولى پس از كشف شكافت بود كه دانشمندان به خطرات زباله ها پى بردند چرا كه دريافتند كليه راكتورهاى شكافت هسته اى ايزوتوپ هاى راديواكتيو توليد مى كنند. ايزوتوپ هائى كه ميزان تابش شان براى حيات جانداران خطرناك است، بنابراين مسئله جداسازى و انبار كردن و دفن ايمن آنها با زياد شدن تعداد راكتورها و سطح انرژى آنها سال به سال، مباحث گسترده اى را دربر گرفته است.
ايزوتوپ هاى راديواكتيو در زباله هاى مايع، معمولا از طريق بارندگى به صورت جامد در مى آيد و انبار مى شود و اگر اين زباله ها در زمين در گودال هاى بدون آستر، بدون آنكه در محفظه هاى خاص باشند، دفن شوند طى چند قرن بعد آب هاى زيرزمينى آنها را پراكنده خواهند كرد.
ترس از مواد راديواكتيو ديگر براى جهانيان و دانشمندان هسته اى يك كابوس شده است. تجربه فاجعه هيروشيما و انفجار نيروگاه اتمى برق چرنوبيل نشان داد كه حتى اگر يك گرم اورانيوم غنى شده به طبيعت و محيط زيست زندگى انسان وارد شود، چهار ميليون سال طول خواهد كشيد تا وزن يك گرم اورانيوم و تشعشعات و آلودگى هاى سرطان زاى ناشى از آن به حد نصف و يا به حد صفر برسد. هنوز كسان بسيارى هستند كه در هيروشيما با مشكلات شيميايى و آثار به جامانده از آن جنايت تاريخى دست و پنجه نرم مى كنند؛ همانگونه كه ساكنان درياى خزر بعد از گذشت ۲۰ و اندى سال از حادثه چرنوبيل با مشكل آلودگى درياى خزر و انقراض بسيارى از ماهيان و عدم كوچ بسيارى از پرندگان نادر به سواحل درياى خزر و همچنين آلودگى بسيارى از محصولات سيفى در اين مناطق روبه رو هستند.
راه هاى دفن زباله هاى هسته اى
اما چه راه حل هائى براى دفن زباله هاى هسته اى وجود دارد؟ تاكنون نه روش دفن زباله ها در چاه هاى عميق قابل اعتماد بوده است و نه روش دفن زباله هاى پرتوزا در ورقه هاى يخى در قطب. روش ديگرى كه اينك در برخى از كشورهاى اروپايى مورد استفاده قرار مى گيرد قرار دادن زباله ها در يك مخزن زيرزمينى است كه در يك توده سنگ مناسب حفر شده است. اين توده سنگ بايد يك سد نهايى در برابر مهاجرت زباله هسته اى از مخزن باشد، به نحوى كه بتوان امكان ايجاد هرگونه شكاف در سيستم هاى نگهدارى زباله را كاهش داد. پاكستانى ها نيز زباله هاى خود را در بستر اقيانوس مى ريزند. روشى هم به هيچ وجه قابل اطمينان نيست و اين ترس وجود دارد كه رسوبات شكل گرفته در اعماق دريا موجب آزادى مواد راديواكتيوى شود. روش هاى ديگر هم مانند دفن زباله هاى هسته اى در فضا به وسيله شليك راكت هاى فضا پيما نيز تاكنون در مرحله بحث قرار گرفته، اما وارد مرحله آزمايش هم نشده است.
تا اينجا تجربه نشان داده كه بهترين روش همان است كه آمريكا، انگليس و فرانسه انجام مى دهند: يعنى دفن زباله هاى هسته اى در يك مخزن سنگى. به عبارتى ايجاد تونل در دل كوه ها به شرط آنكه محل نگهدارى زباله ها به گونه اى باشد كه به مدت ۱۰ هزار سال از محيط زيست به دور باشد چون تا آن زمان مواد هسته اى در حالت خطرناك خود هستند.
هزينه بالا
اما مسئله اينجاست كه هزينه دفن اين زباله ها آنقدر زياد است كه هر كشورى قادر به پرداخت آن نيست.
كشور هاى صاحب انرژى هسته اى زباله هاى هسته اى خود را به دو منظور دفن مى كنند: اولين منظور بازيافت بخشى از زباله هاى هسته اى است براى آنكه بتوان مجددا آنها را به عنوان مواد سوخت به كار برد. دومين منظور هم انبار كردن بخش ديگرى از آن زباله ها در لايه هاى عميق زير زمينى به منظور كم اثر كردن بار راديو اكتيوشان است.
حالت اول كه خطرات بازيافت دوباره، مانند تصادفات در مواقع حمل و نقل به كارخانه هاى بازيافتى و باز تكثير پلوتونيوم، بسيارخطرناك است، طرفدار ندارد. علاوه برآنكه هزينه هاى اضافى براى بازيافت هم چندان عاقلانه نيست. حالت دوم نيز به هزينه زيادى احتياج دارد. هزينه اى كه دكتر ژيلبرت اگرمونت، استاد دانشگاه آزاد بروكسل فقط براى زباله هاى راديواكتبو ضعيف، آن را بين ۱۶ تا ۲۰ ميليارد يورو تخمين زده است. بودجه اى كه براى زباله نيروهايى كه به منظور غنى سازى اورانيوم ساخته شده، و زباله هائى كه راديواكتيو قوى توليد مى كند، بسيار بيشتر است.
علاوه براين بودجه هزينه هاى جانبى يك مركز اتمى را نيز بايد در نظر گرفت. نيروگاه هاى اتمى عمر محدودى دارند و وقتى عمرشان به پايان رسيد بايد نابود شوند. آمار نشان مى دهد نابودى فقط يك نيروگاه در ايالت ماساچوست آمريكا ۴۵۰ميليون دلار خرج برداشته است. در ضمن بايد توجه داشت كه به علت آلوده بودن ديواره هاى ساختمان به مواد راديواكتيو فقط آدم هاى مصنوعى قادر به انجام عمل نابودسازى هستند.
اما آيا ايران در اين حد پيشرفتگى هست كه زباله هاى هسته اى را خود به تنهايى و البته به روشى علمى نابود كند؟ امروزه مراكز محدودى در دنيا قادرند زباله هاى هسته اى را انبار كنند. مراكزى كه چند مليتى هستند و برمعادن اورانيوم دنيا نيز اعمال نظر دارند. حتى آلمان نيز قادر به چنين كارى نيست و دفن زباله هاى هسته اى اش به عهده فرانسه است. با اين اوصاف دفن زباله هاى هسته اى اولا نيازمند دقت و توجه زياد و به كار بردن روش ها و آزمايشات فراوانى است، و ديگر اينكه هزينه بسيار بالايى دارد كه از عهده هركشورى بر نمى آيد.
حدود ۵/۴ ميليارد سال پيش منظومه شمسى آغاز شد. وقتى خورشيد تشكيل شد برخورد گلوله برفى هاى اطراف آن، زمين را به وجود آورد. موادى كه زباله هسته اى راديواكتيو مهبانگ بود. همان ها كه اكنون در سنگ هاى كره زمين نهان شده اند و انسان ها مشغول استخراج آنها هستند و دولتمردان سعى در استفاده از آنها به منظور هاى مختلف دارند. اين مواد پرقدرت توسط انسان ها از زمين خارج مى شوند؛ اما انسان ها هنوز نتوانسته اند موادى را كه در حجم بالا موجب به وجود آمدن زمين شده است، به اعماق زمين بازگردانند. به همين علت خطرات زيادى كره زمين را تهديد مى كند. همان خطراتى كه در ابعاد وسيع ترى مناطق شمالى ايران در كوه هاى تالش و سواحل درياى خزر را تهديد مى كند.
