آيا عراق درگير جنگ داخلى شده است؟ در حالى كه كشتار فرقه اى در عراق ادامه مى يابد، به ندرت پيش مى آيد كه روزى سپرى شود، بدون آنكه كسى هيزمى به آتش اين مباحث نيندازد.
شاهزاده سعود الفيصل، وزير امور خارجه عربستان سعودى و حسنى مبارك، رئيس جمهورى مصر جزو اشخاصى هستند كه در خارج از عراق اعلام كرده اند كه جنگ داخلى در اين كشور آغاز شده و يا قريب الوقوع است.
اما در داخل، معاون وزير كشور عراق گفته است كه جنگ داخلى از يك سال پيش آغاز شده است. اياد علاوى، نخست وزير سابق عراق نيز اظهارات نگران كننده مشابهى مطرح كرده است.
بيشتر شخصيت هاى سياسى عراق از جمله وزير كشور چنين اظهاراتى را رد كرده اند.
اما برخى مى گويند كه پس از چهار ماه كه از انتخابات مى گذرد، سياستمداران عراقى با تاخير خود در تشكيل دولت، مسئول بخشى از وخامت اوضاع هستند.
اما اكنون يكى از تحليلگران با نفوذ كه ناظر اوضاع عراق است مى گويد كه جنگ داخلى در واقع تعريفى دقيق از وقايع جارى در اين كشور است.
دكتر توبى داج، تحليلگر كهنه كار اوضاع عراق در كالج كويين مرى در دانشگاه لندن مى گويد: «عراق عملا درگير يك جنگ داخلى است.»

تنش هاى بغداد
آيا امكان ارائه تعريفى از جنگ داخلى وجود دارد؟
دلايل مختلفى وجود دارد كه نشان مى دهد چرا بسيارى از مردم مى گويند عراق هنوز به آن مرحله نرسيده است.
با وجود افزايش قتل هاى فرقه اى پس از بمبگذارى در مسجد عسكرى در سامره كه در اواخر فوريه گذشته رخ داد، اين افراد مى گويند كه خشونت ها هنوز وارد يك كشمكش تمام عيار بين گروه هاى شيعه و سنى نشده است.
از زمان حملات انتحارى سه گانه به يكى از مساجد اصلى شيعيان در بغداد كه جمعه گذشته رخ داد و طى آن حداقل ۹۰ نمازگزار كشته شدند، تغيير محسوسى در نوع درگيرى هاى شيعيان و سنى ها رخ نداده است.
اين در حالى است كه بسيارى از آن نگران بودند كه اين حادثه جرقه نهايى يك جنگ تمام عيار بين شيعيان و سنى ها باشد.
بر اساس آمارهايى كه ارتش آمريكا منتشر كرده است، در ۱۲ استان از ۱۸ استان عراق ميزان خشونت ها و حملات چندان بالا نيست.
از سوى ديگر، اين اعتقاد غالب وجود دارد كه ساختار جامعه عراق به گونه اى است كه مانع از آن مى شود كه كشمكش هاى كنونى به يك جنگ داخلى همه جانبه تبديل شود.
عراق جامعه اى است كه در آن سنت طولانى ازدواج بين شيعيان و سنى ها و نيز قبايل مختلف وجود دارد.
در اوايل دهه ۱۹۹۰ هنگامى كه نيروهاى شوروى سابق از افغانستان عقب نشينى كردند، اين كشور درگير جنگى داخلى شد كه طى آن ۵۰ هزار نفر كشته شدند.
تقريبا همه اين درگيرى ها در كابل پايتخت افغانستان رخ داد.
خطر يك كشمكش فرقه اى تمام عيار در بغداد، كه ميزبان گروه هاى مختلف مذهبى است، از همه جا بيشتر است و اگر پايتخت عراق وارد اين درگيرى ها شود، ساير مناطق اين كشور نيز ناگزير تحت تأثير اين وقايع قرار مى گيرند.

هراس
اما تأثير درگيرى هاى فرقه اى در سراسر كشور احساس مى شود. تعداد فزاينده اى از شيعيان و سنى ها كه در محله هاى مختلف بغداد در اقليت بودند از خانه هاى خود مى گريزند.
بر اساس آمارهايى كه وزارت مهاجرت عراق منتشر كرده است از هنگام بمبگذارى در مسجد سامره تاكنون ۱۱ هزار خانوار عراقى از خانه هاى خود گريخته اند.
بيشتر اين افراد با بستگان و دوستان خود فرار مى كنند و به مناطقى مى روند كه در آنجا بيشتر احساس امنيت مى كنند، اما بسيارى نيز به اردوگاه هاى تحت نظارت هلال احمر مى روند.
برخى از اين افراد پس از آنكه مستقيما تهديد شدند و يا بستگان آنها كشته شدند خانه و كاشانه خود را ترك كرده اند.
يكى از شيعيان ساكن بغداد كه تصميم گرفته است با بستگان خود به يكى از محله هاى ديگر بغداد نقل مكان كند، گفت: «من تا سه ماه پيش هرگزفكر نمى كردم كه آيا همسايگانم شيعه هستند و يا سنى. اما پس از حادثه سامره همه چيز تغيير كرد.»

«زيرساختار جنگ داخلى»
توبى داج مى گويد كه جابه جايى مردم يكى از دلايلى است كه موجب تغيير ديدگاه او درباره اوضاع عراق شد.
او به چهار مورد اشاره مى كند كه وى را به اين نتيجه رساند كه عراق در حال ورود به جنگ داخلى است.
داج مى گويد كه «فروپاشى اقتدار مركزى» با افزايش قدرت پيكارجويان محلى درگير در خشونت هاى محلى همراه بوده است.
وى مى افزايد آنچه كه بخصوص نگران كننده است افزايش «انتقال جمعيت» و آوارگى ها طى هفته هاى اخير و نيز افزايش شواهد موجود مبنى بر جبهه گيرى نهادهاى دولتى از جمله پليس بر اساس تفاوت هاى فرقه اى آنها است.
اين نگرانى وجود دارد كه پيكارجويان شيعه به درون واحد هاى پليس كه تحت كنترل وزارت كشور هستند نفوذ كرده و تحت پوشش نيروهاى رسمى دولتى دست به قتل هاى فرقه اى زده باشند.
وزارت كشور عراق اين اتهام را قويا رده كرده است.
اما آمريكايى ها اخيراً توجه بيشترى معطوف فعاليت هاى پيكارجويان كرده اند.
زلمى خليلزاد سفير آمريكا در بغداد در مصاحبه اخير خود با بى بى سى بدون آنكه نامى از گروهى ببرد پيكارجويان را «زيرساختار جنگ داخلى» خواند و گفت كه بايد در زمان مناسب فعاليت اين گروه ها را غيرقانونى كرد.
برخى مى گويند كه مهم نيست چه نامى بر شرايط كنونى عراقى بگذاريم.
انتونى كوردسمن كارشناس با نفوذ عراق در مركز مطالعات راهبردى و بين المللى در واشنگتن مى گويد: «هيچ تفاوت روشن و معنى دارى بين شورش و جنگ داخلى و يا بين تروريسم ملى و جنگ داخلى نيست.»
اما او مى گويد كه ناآرامى هاى عراق به گونه اى افزايش يافته است كه «خطر جنگ داخلى شديد و يا تمام عيار را افزايش مى دهد.»
وى مى افزايد: «درگيرى هاى عراق به گونه فزاينده اى متأثر از تنش هاى فرقه اى و قومى است نه ناشى از جنبش ها و آمال ملى.»
توبى داج مى گويد نگرانى اصلى اين است كه همين كه گام هاى اساسى يك جنگ داخلى برداشته شد، ديگر بسيار دشوار است كه بتوان اوضاع را به عقب برگرداند.
وى مى گويد تنها يك حكومت است كه توانايى چنين كارى را دارد، اما هيچ نشانه اى دال بر تشكيل يك حكومت در عراق به چشم نمى خورد.