بلوچستان از نظر گستردگى مساحت بزرگترين ايالت در پاكستان است كه در آن بلوچ ها و پشتون ها زندگى مى كنند اما اين منطقه كه اخيراً تنش هائى در آن رخ داده از نظر فقر و عقب ماندگى نيز منطقه بزرگى است.
در نزديك به شصت سالى كه از ابتداى تاريخ پاكستان مى گذرد دست كم پنج بار ميان نيروهاى امنيتى دولت و «ملى گرايان بلوچ» برخورد نظامى روى داده است.
مليت گرايان بلوچ خواهان بدست آوردن آزادى هاى زياد و كنترل بر منابع طبيعى منطقه خود هستند و در اين راه در كنار حمله به مأموران دولت بارها به شبكه هاى خدمات عمومى مانند خط آهن و برق و تلفن حمله ور شده اند.
از سوى ديگر دولت مركزى اسلام آباد هزاران نيروى نظامى در بلوچستان مستقر كرده و عملياتى عليه جنگجويان به راه انداخته است.

تعبير مليت گرايان
مليت گرايان بلوچ اين عمليات نظامى را بخشى از سياست كهن دولت مركزى و به ويژه بزرگترين و پرنفوس ترين ايالت پاكستان پنجاب مى دانند كه به گفته آنها عدم اعتماد به بلوچ ها مشخصه اصلى اين سياست است.
عطا الله منگل كه سردار قبيله منگل و رئيس حزب ملى بلوچستان يا بى ام پى است گفت:
«بلوچستان با زور شمشير شامل قلمرو پاكستان شد و از همان آغاز ميان ما و پاكستان فضاى بى اعتمادى وجود داشته است ما به نوبه خود بسيار تلاش كرديم تا واقعاً به پاكستان بپيونديم اما حالا صرفا زندگى خود را مى گذرانيم در ميان بلوچان حس مخالفت با پاكستان را عمدا ترويج مى كردند و به همين سبب تنش هائى ميان ما ايجاد مى شد.»
بزرگترين تنش ميان دولت مركزى پاكستان و بلوچ ها بيشتر از ۳۰ سال پيش در سال ۱۹۷۰ روى داد، در آن زمان دولت مركزى حكومت ايالتى به رهبرى سردار عطا الله منگل را در صحنه كنار زد و عمليات گسترده نظامى را عليه شبه نظاميان بلوچ به راه انداخت.

عقب نشينى به افغانستان
ميرهزارخان بيجرانى مرى كه در روزگار نخست وزيرى ذوالفقار على بوتو در پاكستان يكى از فرماندهان برجسته جنگجويان بلوچ بود مى گويد:
«در آن زمان من در محله خود بودم، با بلوچان رفتار منصفانه اى نمى شد، بوتو عليه ما عمليات نظامى آغاز كرد، بسيارى از افراد ما كشته شدند، اينجا براى ما جايى نبود به همين دليل به كشور همسايه افغانستان پناه برديم، بيست هزار تن از ما آنجا بودند و در حدود سه هزار چريك جنگى براى جنگيدن اينجا ماندند. اما من خود در رفت و آمد بودم.»
نواب خيربخش مرى سردار قبيله مرى رياست امور بلوچانى را كه به افغانستان آمده بودند بر عهده داشت كه به دنبال سرنگونى حكومت دكتر نجيب الله در افغانستان و روى كار آمدن حكومت مردمى در پاكستان دوباره به همراه اعضاى قبيله اش به پاكستان بازگشت.
اما اميدوارى ها براى بهبود روابط حكومت مركزى و مليت گرايان بلوچ زمانى بار ديگر از ميان رفت كه حكومت نظامى به رهبرى ژنرال پرويز مشرف از طرح ايجاد پايگاه هاى نظامى در سه منطقه در بلوچستان كوهلو، سويى و گوادر خبر داد.
مليت گرايان بلوچ اين را يك طرح استعمارى شمردند و بارديگر فعاليت هاى چريكى خود را از سر گرفتند تا به اين صورت دست حكومت مركزى را از ايالت خود دور نگه دارند.

ارتش آزادى بلوچستان
همزمان با اين مبارزات مسلحانه عليه حكومت نام يك گروه غير علنى از جنگجويان بلوچ موسوم به ارتش آزادى بلوچستان بار ديگر بر سر زبان ها افتاد، اين گروه در كنار انجام عملياتى در بلوچستان در مناطق پنجاب و سند نيز دست به انجام برخى عمليات چريكى مى زند.
شهرت مير بالاج مرى فرزند نواب خيربخش مرى با بى ال اى يا ارتش آزادى بلوچستان گره خورده تلقى مى شود او در زمان شوروى سابق در مسكو تحصيل كرده و عضو مجلس ايالتى بلوچستان است اما اكنون كسى نمى داند كه او كجاست. عده اى مى گويند او در كوه ها متوارى شده است هرچند مير بالاج مرى خود داشتن هرگونه رابطه با بى ال اى را رد مى كند اما از فعاليت هاى آن حمايت مى كند. در گفتگويى از طريق تلفن ماهواره اى وى در اين باره گفت:
«يك سازمان پنهان است به نظر من اين سازمان بسيار مسلح است و فعاليت هاى منظمى را شروع كرده است من همينقدر مى دانم كه داراى مكتب است و راه درستى را در پيش دارد. امروز عليه بلوچان لشكر كشى مى شود و آنها مورد بمباردمان قرار مى گيرند، در حالى كه قبيله ساده اى بيش نيستند. وقتى مجبور شدند چنين تنظيم هائى مى يابند و روش منظمى را پيش مى گيرند، وقتى آدم آزار ديد و بيزار شد دست به هركارى مى زند، كسى كه از زندگى خود سير آيد دست به حمله انتحارى هم مى زند.»
كارشناسان مى گويند رويارويى هاى اخير در بلوچستان نتيجه بى توجهى دولت مركزى پاكستان به مردم بلوچستان است.

منابع طبيعى
سلطان محمد صابر يك روزنامه نگار پشتون در بلوچستان كه اخيراً كتابى هم درباره بلوچستان نوشته مى گويد آنچه از منابع زير زمينى اين منطقه بدست مى آيد در اختيار مردم اين ايالت قرار داده نشده است. او ضمن انتقاد از روش هاى دولت مركزى مى گويد:
«حالا مثلا گاز از بلوچستان است، اما به كويته نمى آمد چرا نمى آمد، به پنجاب و به سند برده شده بود اما در كويته گاز نبود، چه كسى آن را آورد يك شيخ اهل كويت! هفت ميليون و چهار صد هزار دلار داد و گفت ما مخارج احداث لوله انتقال گاز را مى پردازيم حرف دوم اين است كه هنوز هم اگر سوابق را نگاه كنيد اسلام آباد بايد چهار ميليارد روپيه بپردازد، اينها در روستاهاى شان دسترسى به گاز ندارند هر دو كارخانه اى هم كه ايرانى ها در زمان ايوب خان ساخته بودند بسته شد حالا در همه بلوچستان يك كارخانه هم فعال نيست.»

عمليات احداث اسكله دريايى
اما حكومت پرويز مشرف بر خلاف عرف گذشته در كنار ايجاد پايگاه هاى نظامى در بلوچستان اجراى پروژه هاى بزرگ توسعه را نيز در دستور كار خود قرار داده است كه احداث بندر گوادر به وسيله چينى ها يكى از همين پروژه هاست.
بندر گوادر در ساحل مكران نه تنها راه تجارت خارجى براى افغانستان و آسياى ميانه را مى گشايد بلكه چين را نيزبه كشورهاى شرق ميانه نزديك خواهد كرد. در كنار اين ها با اين بندر جديد انحصار نيروى دريايى پاكستان بر بندر كراچى كه در نزديكى نيروى دريايى هندوستان قرار يافته كاهش خواهد يافت.
ويس احمدغنى والى ايالت بلوچستان گفت اجراى پروژه هاى جارى در بلوچستان به زودى كامل خواهد شد:
«در اين مورد پرزيدنت مشرف هم اظهار نظر روشنى دارد مبنى بر اينكه اقداماتى كه براى ترقى و پيشرفت بلوچستان بايد انجام مى شد حكومت هاى گذشته اگر سياسى بودند يا نظامى به درستى عمل نكرده اند. به همين دليل از سال هاى ۹۹ به بعد برنامه بزرگى شروع شد كه در آن حكومت مركزى اعتبارهاى بزرگ مالى را بكار گرفته است تا باشد كه در سه چهار سال آينده تمامى پروژه ها تحقق يابد.»

استخدام غير بلوچان
مليت گرايان بلوچ مدعى اند كه دولت مركزى افرادى از ديگر مناطق به ويژه از ايالت پنجاب را براى استخدام در پروژه هاى ياد شده فرا مى خواند به اين بهانه كه در ميان بلوچان سطح سواد پايين است و شمار افراد فنى و كاردان اندك است.
ثناءالله بلوچ سناتور حزب ملى بلوچستان يا بى ام پى مى گويد در اصل سخن بر سر مالكيت است:
«ما حالا هم مى گوييم كه خواهان پيشرفت بلوچستان هستيم نمى خواهيم عقب مانده باشد. ما حالا هم مى گوييم بلوچستان ترقى كند، بندر گوادر ساخته شود و اما گازوئيل (نفت) ملكيت و حاكميت اش بايد از آن مردم بلوچستان و بلوچان باشد. اما مردمانى از بيرون آمده اند. آيا سردار عطا الله خان لياقت و شايستگى حاكميت اين ايالت را ندارد كه حالا حاكمى را از بيرون آورده اند؟ نواب خيربخش خان مرى، اكبر خان بوكتى، محمودخان اچكزى، ما افراد لايق و شايسته زياد داريم.»
از ثناءالله بلوچ پرسيده شد كه دولت مركزى مى گويد اين حق را دارد كه از هركجاى پاكستان هركسى را كه خواست در هر بخش از اين كشور به كار بگمارد. در پاسخ گفت:
«دروغ مى گويند، پنجاب هم يكى از ايالت هاى پاكستان است نشان بدهيد يك بلوچ يا پشتون را در آنجا كه حالا حاكم آن ايالت شدن بماند به جاى خودش حتى يك افسر عادى پليس هم از ما نيست، آنها حاكميت مى كنند.»
مقامات پاكستان اين مسئله را كه آنها هر اقدامى را در بلوچستان براى استحكام نفوذ و قدرت خود انجام مى دهند رد مى كنند.
به گفته والى بلوچستان ويس احمد غنى اين گونه مخالفت مليت گرايان بلوچ با هدف دستيابى آنها به برخى منافع سياسى صورت مى گيرد:
«آنها مى گويند در اينجا عمليات توسعه با در نظرداشت منفعت مجريان آن اجرا مى شود براى اطلاع شما بگويم كه اگر بندر گوادر است، اگر شاهراه ساحل مكران اينها همه آن پروژه هائى اند كه اين سردار عطاء الله و ديگران همه در زمان حاكميت خود بر اجراى آن تأكيد داشتند و مى گفتند اينها به منفعت بلوچستان است. حالا ممكن است آنها ناگزيرى هاى سياسى داشته باشند. خوب، حكومت نمى تواند اين سرك (خيابان) را به جيب خودش بياندازد، به مردم ساكن در روستاهاى دو طرف اين سرك منفعت هائى مى رسد در هرجايى ابتدا سرك مى رود و بعد ترقى و پيشرفت در آنجا حاصل مى شود.»
همانگونه كه ديده شد، همه بلوچان بصورت هميشگى در حال جنگ با دولت نيستند از ميان آنان سردار عطاء الله منگل و بعد پسرش، وزير اعظم بلوچستان باقى مانده و نواب اكبر خان بوكتى سردار قبيله بوكتى در كنار والى بودن وزير اعظم ايالت هم بوده است. از نواب بوكتى پرسيدم چرا در روزگار حاكميت خود به چنين مشكلاتى رسيدگى نكردند؟
«اين مشكل با والى شدن، وزير اعظم شدن و يا عضو پارلمان شدن من حل نمى شود در اين كشور به هيچ كسى غير از سياست مداران پنجاب اختيارى داده نشده است. در اين كشور از همان ابتدا سه گروه حاكميت كرده اند: ارتش، بوروكراسى و منفعت اقتصادى. اكثريت اعضاى اين سه گروه به پنجاب وابسته اند.»

پنجاب، عامل اصلى
مليت گرايان بلوچ بصورت همنوا پنجاب را عامل تمامى مشكلات خود مى دانند و مى گويند پنجابى ها همه داشته هاى شان را به تاراج برده و در راه منفعت خود به كار گرفته اند. شيخ رشيد احمد از سياستمداران مشهور پنجاب كه در حال حاضر در حكومت ژنرال مشرف وزير اطلاعات است مى گويد:
«پنجاب هيچ دستى در اين ندارد، براى بدنام كردن پنجاب تلاش مى شود، پنجاب در اشتياق بهتر كردن وضعيت در همه بخش هاى مملكت است. اگر سياست آنها با دشنام دادن به پنجاب درخشان تر مى شود بگذاريد اين كار را بكنند.»
در كنار اين اظهارات شيخ رشيد، مليت گرايان بلوچ متهم به افكندن بار مسئوليت هاى خود به دوش پنجاب اند برخى منتقدان مى گويند سران بلوچستان سعى دارند براى حفظ بزرگى و موقعيتى كه در ميان مردم دارند جلو پيشرفت اين منطقه را كه هنوز هم بصورت قطعى در كنترل دولت نيست بگيرند.
سران قبايل با اين انتقاد نيز روبرويند كه آنها نه در زمان حاكميت خود كارى كرده اند و نه حالا با دولت كمك مى كنند تا پروژه هاى مربوط به توسعه در اين منطقه اجرا شود.
اما نواب اكبر خان بوكتى به جنبه هاى ديگرى از برنامه هاى دولت در زمينه توسعه نظر دارد:
«ما براى پيشرفت و ترقى مردم كارهاى زيادى انجام داده ايم، شفاخانه ها، سرك ها (خيابان) و مكتب ها ساخته ايم اما حكومت ايجاد پايگاه هاى نظامى را پيشرفت مى نامد و ايجاد فرودگاه هاى نظامى را نمونه پيشرفت مى داند. انگليس ها هم وقتى به هندوستان آمدند ابتدا پايگاه نظامى ساختند حتى تا كابل، خوب اين مردانگى افغان ها بود كه آنها را شكست داد. يك نيروى امپرياليستى براى كنترل مردم پايگاه نظامى مى سازد در اينجا نيز از همين راه حقوق پشتون ها و بلوچان از آنها گرفته مى شود از همين رو ما مقاومت مى كنيم چرا كه اين وطن از ماست و مالكان آن ما هستيم ما حق حاكميت خود را مى خواهيم تا وقتى اين نيست هيچ چيز ديگرى براى ما معنايى نخواهد داشت.»

مبدل شدن به اقليت
بلوچستان در حدود ۵ ميليون جمعيت دارد، مليت گرايان بلوچ نگران اين امر اند كه مبادا با آمدن ساير اقوام به اينجا، بلوچان به يك اقليت بدل شوند، پنجاب هم نگران اين امر است كه مليت گرايان بلوچ با طرح چنين نظراتى مجوز مخالفت با دولت را كسب خواهند كرد.
سردار عطاء الله منگل يك سياستمدار محلى در بلوچستان گفت اگر اين برنامه دولت مركزى در عمل پياده شود آنگاه ساكنان بومى بلوچستان همه چيز را از دست خواهد داد.
«اين يك تجاوز آشكار پنجاب است كه مى خواهد پايه هاى نفوذ خود را در اينجا استوارتر كند و ساكنان اينجا را به اقليت مبدل كند تا از اين پس بلوچان، بلوچستان را از خود ندانند، اكثريت با ديگران باشد و بلوچان از همه چيزهايى كه دارند محروم شوند منابع زيرزمينى و ارزش هاى استراتژيك منطقه همه از دست خواهد رفت.»

اختيار منابع طبيعى
بلوچان اصرار دارند كه اختيار منابع طبيعى در منطقه شان به آنها تعلق داشته باشد قابل ياد آورى است كه در بلوچستان در كنار معادن بزرگ نفت و گاز معادن ديگرى نيز وجود دارد كه دولت مى خواهد آنها را استخراج كند وزير اطلاعات پاكستان شيخ رشيد احمد مى گويد:
«اين ها منابع طبيعى سرداران نيست بلكه منابع پاكستان است و به مركز تعلق دارد واضح است كه اينها براى توسعه پاكستان است، براى توسعه بلوچستان است، رهايى از دست جنگ سالاران لازم است در كدام كشور جهان داشتن ارتش شخصى مجاز است كه به مردم اجازه استخراج معادن شان را ندهد براى يك رياست نمى توان اجازه تشكيل رياست ديگرى را داد.»
هم اكنون سه تن از بزرگان بلوچستان در رديف اول مخالفت با دولت مركزى قرار دارند نواب خيربخش مرى، سردار عطاء الله منگل و نواب اكبرخان بوكتى.

آغاز عمليات
هرچند گروه بى ال اى كه براى آزادى بلوچان مبارزه مسلحانه مى كند از سال ۲۰۰۱ دست به انجام فعاليت هاى مسلحانه اى مى زد اما عمليات گسترده نظامى عليه اين گروه پس از انفجار موشك هائى در جريان سخنرانى پرويز مشرف در سال ۲۰۰۵ در محله موسوم به كوهلو در ماريان آغاز شد.
وقتى دو مقام ارشد پاكستان با هلى كوپترى براى تحقيق در مورد اين حادثه به محل ياد شده رفتند هلى كوپتر آنها نيز سقوط داده شد.
ويس احمد غنى والى بلوچستان مى گويد: «در كمپ هاى پنهان مجرمان و دهشت آفرينان بسر مى برند، مثال كوتاهى ذكر مى كنم دور نمى رويم در سال هاى ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ در هر دو سال در منطقه كم كول و توابع آن ۱۱۷ حمله راكتى رخ داده و ۴۸ مين منفجر شده است. علاوه بر اينها ۱۰۵ مورد حمله به شبكه هاى برق، گاز، تلفن و خط آهن رخ داده است. تنها در دو سال گذشته در كويته ۴۳ حمله راكتى و غير راكتى شده است در همين شهر بمب گذارى در ماشين و موتور انجام شده كه در اثر آن مردم بيگناه كشته شده اند. حكومت اجازه دارد و پيش از اين هم اجازه داشت كه عليه محلات تجمع دهشت آفرينان به عمليات نظامى بپردازند.»
هرچند عمليات نيروهاى امنيتى در بلوچستان به دستور دولت مركزى اجرا مى شود اما حكومت محلى بلوچستان كه وزير اعظم آن جان محمد يوسف بلوچ است تا چه حدى از اين عمليات آگاهى دارد و به نظرات آن تا چه حدى اهميت داده مى شود؟ اين سوال را از رازق بوكتى سخنگو و مشاور وزير اعظم در كويته پرسيديم. رازق بوكتى گفت:
«حكومت بلوچستان حكومتى جدا از دولت پاكستان نيست بلكه بخشى از آن است چنين نيست كه آنها براى هر عمل خود از حكومت محلى اجازه بگيرند. يك بار گفته شد اين مردم يا گروه مخالف آنهاست و بايد اقدامى عليه شان انجام شود. يقينا وقتى يك بار اتفاق آراء حاصل شد و مشورت در اين باره صورت گرفت، ديگر لازم نيست در نوبت هاى بعدى نيز كه عمل مشابهى انجام مى شود اجازه گرفته شود.»
مقامات نظامى پاكستان مى گويند ايجاد پايگاه هاى نظامى در بلوچستان و استقرار دايمى هزاران تن از نيروهاى نظامى در آنجا براى امنيت محلى و ايجاد وضعيت جديد در منطقه ضرورى است.

فعاليت هاى هندوستان
پس از آنكه طالبان در افغانستان از قدرت رانده شدند و هندوستان در اين كشور فعاليت هاى خود را بيشتر كرد، ارزش هاى استراتژيك بلوچستان در نظر پاكستان افزايش يافت اين منطقه ۶۰۰ مايل با افغانستان مرز مشترك دارد.
بالاج مرى مى گويد به همين دليل دولت عليه آنها عمليات به راه انداخته است:
«جنگ را ما آغاز نكرديم، مركز و ارتش پنجاب آن را شروع كرد، بى ال اى و بى ال اف را بهانه قرار داده اند كه گويا حملاتى كرده، بروند افراد بى ال اف و بى ال اى را دستگير كنند، كه در ميان اقوام بوكتى و مرى ده يا بيست نفرى اين كار كرده اند بروند و همان مجرمان را پيدا كنند. هرچند در نظر من آنها مجرم نيستند و مجاهدان اند ليكن بروند و همان مجاهدان را دستگير كنند. به آنها زور شان نمى رسد اينجا بلوچ كشى است. اگر چهار گلوله به طرف مشرف شليك شده است خوب بروند همان عاملان اصلى اين عمل را پيدا كنند.»
اما دولت مركزى مى گويد در محلاتى عمليات نظامى را به راه انداخته كه تصور مى شود پناهگاه همين افراد باشد. بالاج مرى مى گويد:
«حالا از كوهلو تا سيبى سه چهار صد كيلومتر فاصله است و به همين صورت مناطق گسترده ديگر كه اين ها در سراسر اين محلات مردم عام و بيگناه را مورد حملات هوايى قرار مى دهند اين همان پاليسى كهنه است كه مى گويد نه پشتون و نه بلوچ. در هر پنج يا ده سال يك بار همين وضع تكرار مى شود، باز همان لشكر كشى است و همان گلوله بارى. من مى گويم ان شاءالله اين آخرين بارى خواهد بود كه چنين اتفاقى مى افتد.»