با رساندن آخرين تلگرام در بيست و هفتم ژانويه (هفتم بهمن ماه) توسط شركت وسترن يونيون عصر تلگرام، در آمريكا به پايان رسيد.
اگرچه در ده سال گذشته با رشد پرشتاب اينترنت در جهان، ازنقش تلگرام در انتقال سريع اطلاعات فورى كاسته شده بود اما ده سالى طول كشيد تا زمان به تاريخ پيوستن اين پديده رسانه اى در كشورى كه زادگاه آن بوده به سر برسد.
مسئولان وسترن يونيون كمپانى كه صد و پنجاه و پنج سال در زمينه ارسال تلگراف فعاليت مى كرد، در اين باره مى گويند: «ارسال هر تلگراف هزينه اى معادل دو دلار داشت كه قابل رقابت با ساير سرويس هاى ارتباطى نبود.»
در واقع وسترن يونيون به عنوان بزرگترين و قديمى ترين شركت تلگراف سال گذشته از ارسال تلگراف تنها پانصد هزار دلار در آمد داشته است كه به هيچ وجه به ساير درآمدهاى اين شركت از جمله انتقال پول كه چهار ميليارد دلار سود خالص داشته است، قابل مقايسه نبود.
تلگرام كه در نيمه نخست قرن بيستم وظيفه انتقال سريع اطلاعات را بر عهده گرفت و نقشى اساسى در توسعه اجتماعى يافت به تدريج با افزايش خطوط تلفن در منازل و سپس سرعت يافتن پست، كه در اغلب كشور نامه ها را همان روز يا روز بعد به مقصد مى رساند با خطر روبرو شده بود.

مرگ دير هنگام
اما مدت زيادى طول كشيد تا در مقايسه با سرويس هاى ديگر نظير فكس، تلفن، تلفن همراه، پيام هاى كوتاه، نامه فورى، اى ميل و سرانجام تيز پيك (مسنجر) و تلفن اينترنتى، ارسال يك تلگرام امرى كم فايده تر به نظر برسد.
در سال گذشته در آمريكا تنها بيست هزار تلگرام مخابره شده است. اگرچه شيوه ارسال تلگرام يعنى مراجعه مشترى به باجه پست يا تلگرافخانه مدتهاست سپرى شده و اغلب مشتريان در كشورهاى مختلف مى توانند از طريق تلفن با مركز مخابره تلگراف تماس بگيرند و پيام تلگرافى خود را بخوانند، اما اين آمار با ميزانى كه مردم در حدود سى سال پيش يعنى پيش از آغاز انقلاب ارتباطات از تلگراف استفاده مى كردند بسيار فاصله دارد.
بسيارى از كارشناسان ارتباطات معتقدند كه عمر تلگرام با ظهور اينترنت و كامپيوترخانگى كه امكان ارسال مجانى نامه الكترونيكى (اى ميل) و همچنين ارتباط همزمان از طريق تيز پيك را فراهم كرد، حدود دوازده سال پيش به پايان رسيده و احتمالا كودكانى كه در قرن بيست و يكم متولد شده اند، هيچگاه تلگرامى مخابره يا دريافت نخواهند كرد.
به گفته بسيارى از ميانسالان در آمريكا كه در هفته گذشته با رسانه ها مصاحبه مى كردند، «تلگرام ديگر يك خاطره دور و دراز از زمانى سپرى شده است.»
بسيارى از موزه داران در آمريكا از هم اكنون به كار جمع آورى تلگرام هاى قديمى مشغول شده اند و اگر چه وسترن يونيون اعلام نكرده است كه آخرين تلگرام را به چه كسى رسانده، آنها اعلام كرده اند حاضرند آخرين تلگرام را با قيمت بالايى بخرند.
اگر ساموئل مورس كه اولين پيام تلگرافى خود را از واشنگتن به بالتيمور با اين جمله مشهور «خدا چه چيزهاى شگفت آورى دارد» مخابره كرد، هم اكنون اگر زنده بود، مجبور مى شد به سبك پيغام هاى تلگرافى بنويسد: «TLGRM DED» (تلگرام مرد).

اختراعى عجيب
تلگرام به عنوان سر آغاز دوران رشد و شكوفايى سرمايه دارى شناخته شده است. از طريق تلگرام اخبار و اطلاعات اقتصادى و سياسى و همچنين پيام هاى فورى نظامى رد و بدل مى شد و به اين ترتيب تلگرام نقشى اساسى در توسعه اقتصادى و اجتماعى نيمه دوم قرن نوزدهم ايفا كرد.
هنگامى كه ساموئل مورس در سال ۱۸۴۳ (۱۲۲۲ خورشيدى) اين اختراع را به نام خود ثبت كرد هرگز تصور نمى كرد ابعاد اين اختراع با سرعتى باور نكردنى گسترش يابد.
سرعت تلگراف كه از سال ۱۸۴۴ آغاز به كار كرد ظرف چند سال از چند روز به تنها چند دقيقه رسيد.
اختراع مورس و گسترش كابل هاى تلگرام در آمريكا و سپس در سراسر جهان به رشد آن كمك كرد و به اين ترتيب بهاى ارسال تلگرام كه در ابتدا بسيار گران بود به سرعت پائين آمد و در سال ۱۸۶۸ به حدود يك دلار و چهار سنت رسيد كه هنوز هم گران محسوب مى شد.
اما اين قيمت به زودى توسط وسترن يونيون كه ساليانه نزديك به شصت ميليون تلگرام ارسال مى كرد شكسته شد و به طور متوسط به حدود سى سنت رسيد.
وسترن يونيون ركورد خود را در سال ۱۹۲۹ با ارسال ۲۰۰ ميليون تلگرام شكست و دوران تازه اى از رونق تجارت تلگرام آغاز شد. با اين حال بسيارى به خاطر مى آورند كه در اين دوران دريافت تلگرام به معناى دريافت يك خبر بد بوده است.
تلگرام همچنين در حرفه روزنامه نگارى نيز به سرعت نقشى اساسى يافت. يكى از نخستين بهره بردارى ها از تلگرام، گزارش جنگ كوبا و اسپانيا در سال ۱۸۹۷ بود.
شايد از همين رو است كه در قرن نوزدهم بسيارى از روزنامه ها نظير ساندى تلگراف، تلگرام و ديلى تلگرام نام خود را از تلگراف كه مترادف با سرعت در انتشار اخبار بود گرفته بودند.

آغازگر ارتباطات مدرن
در سال ،۱۸۶۵ به دعوت ناپلئون سوم، نمايندگان بيست كشور جهان درپاريس اجتماع كردند و اولين قرارداد بين المللى ارتباطى به نام اتحاديه بين المللى تلگراف را تصويب كردند و درهمان سال، نخستين آيين نامه بين المللى تلگراف را نيز به تصويب رساندند كه بعداً به اتحاديه بين المللى ارتباطات راه دور ITU تغيير نام داد.
در تحولى ديگر، سال ،۱۸۷۱ هنگام محاصره پاريس تلگراف نورى توسط «ژول ليساژو» اختراع شد. همچنين درسال ،۱۸۹۹ تقويت كننده تلگراف زيردريايى توسط مهندس انگليسى، «سيدنى براون» اختراع شد.
سال ،۱۹۳۲ خدمات تلكس توسط پست انگلستان عرضه شد. در ضمن اصطلاح مخابرات (tele communication) در اين سال به وجود آمد و اتحاديه بين المللى تلگراف به اتحاديه بين المللى مخابرات تبديل شد.
در سال ۱۹۳۸ «آلفرد ويل» خطوط تلگراف خط و نقطه را به عنوان حروفى خاص براى تلگراف ابداع كرد.
از نيمه دوم قرن گذشته اما به تدريج از جذابيت تلگرام كاسته شد و رقبايى چون ارتباطات ماهواره اى و تلفن و سرانجام در قرن بيست و يكم تلفن هاى همراه داراى قابليت ارسال پيام هاى كوتاه و عكسبردارى و فيلمبردارى و انتقال فورى آن از راه رسيدند و تلگرام را همچون ساير پديده هاى رسانه اى قرن گذشته نظيرتلويزيون هاى سياه و سفيد به موزه تاريخ سپردند.

تلگراف در ايران
چهارده سال طول كشيد تا تلگراف به ايران راه يابد. گفته مى شود اولين خط تلگراف بين كاخ هاى سلطنتى كشيده شد. اما اولين خط رسمى تلگراف در سال ۱۲۳۶ شمسى، بين تهران و چمن سلطانيه (نزديك زنجان) نصب و راه اندازى شد و دو سال بعد به سمت زنجان و تبريز و جلفا امتداد يافت و به شبكه تلگراف روسيه پيوست و روز به روز توسعه يافت.
ايران در ۱۲۴۸ خورشيدى، به عضويت اتحاديه بين المللى تلگراف كه بعدها به اتحاديه بين المللى ارتباطات راه دور تغيير نام يافت، درآمد.
در حالى كه تلگراف چهارده سال طول كشيد كه به ايران برسد، هر چه به پايان قرن بيستم نزديك مى شويم شتاب همه گير شدن پديده هاى ارتباطى در ايران سرعت بيشترى يافت به گونه اى كه همه گير شدن تلفن همراه در ايران تنها دو سال پس از رواج آن در غرب آغاز شد.
نخستين تلگرافخانه در تهران نزديك به صد و پنجاه سال پيش و مدتى پس از آغاز به كار ادارات پست موسوم به چاپارخانه در دوران ناصر الدين شاه، گشايش يافت، اما گفته مى شود كه با اقبال چندانى از سوى مردم روبرو نبود زيرا مردم باور نمى كردند كه تنها از طريق يك سيم بشود پيام هاى خود را به شهر ديگرى برسانند.

حرف مفت
على اصغر شميم در اين باره در كتاب ايران در دوره سلطنت قاجار نوشته است: «تا عوام الناس چيزى را باور نكنند به راحتى نمى توان اين قضيه را در ذهن آنان آورد. براى همين على قلى خان مخبرالدوله، وزير تلگراف با اجازه سلطان صاحبقران اجازه داد تا چند روزى مردم به صورت مجانى پيام هاى خود را به شهرهاى ديگر بفرستند.
ايرانى ها مثلى دارند كه مى گويد كوفت باشد، مفت باشد، يعنى هر چه كه مفت باشد مردم از آن استفاده مى كنند. در زمان ناصرالدين شاه هم مردم ديدند كه فرستادن پيام برايشان مجانى تمام مى شود. براى همين كم كم و با ترس براى فرستادن پيام هاى مجانى خود راهى تلگراف خانه شدند.
آنها رفتند تا با پرسيدن سوالى و گرفتن جوابى، از دوستى در شهرى ديگر، مطمئن شوند كه تلگراف شعبده نيست. انگار همه مى خواستند كه اين امكان جديد را امتحان كنند براى همين ازدحام در اين مكان زياد و زيادتر شد.
آنچه كه مى نوشتند نيز حرف هاى شوخى و جدى و گاه احوال پرسى هائى بود كه زياد هم دانستن و ندانستن آنها فرقى براى فرستندگان تلگراف نداشت. دولت وقت، چند روزى را بر اين منوال گذراند تا مردم به راحتى هرچه حرف مفت دارند بزنند كه ديگر تلگراف را به شعبده و جادو مربوط نكنند.
مخبرالدوله كه خيالش از رفع اين شبهه راحت شد، دستور داد تا جمله اى را بر سر در تلگرافخانه نوشتند به اين مضمون: از امروز به بعد حرف مفت قبول نمى شود.
از آن روز به بعد هم مقرر شد تا براى هر كلمه مثلا يك عباسى يا چيزى كمتر و بيشتر حق المخابره بگيرند. از همان زمان به بعد بود كه «حرف مفت» زدن به عنوان حركتى ناخوشايند در ميان مردم رواج يافت».

توسعه تلگراف در ايران
به اين شكل بود كه مردم نيز به كوتاه نويسى روى آوردند. با گسترش تلگراف از تبريز، اصفهان، همدان، شيراز، رشت و مشهد به ساير شهرهاى كوچك و بزرگ، شركتهاى روسى و انگليسى انحصار آن را برعهده گرفتند.
روس ها در شمال و انگليسى ها درجنوب به توسعه تلگراف پرداختند. با بروز انقلاب مشروطه نقش تلگراف اهميتى حياتى در فعل و انفعالات نظامى و سياسى يافت و اشغال تلگرافخانه و پيش دستى كردن در ارسال تلگرام به نيروهاى انقلابى يا ضد انقلابى نخستين هدف هر دو گروه درگير شد.
«مايكل روبين» در پايان نامه دكتراى خود تحت عنوان نقش تلگراف در انقلاب مشروطه مى نويسد: «انقلاب مشروطه بدون وجود تلگرام امكان پيروزى نداشت، اين تلگرام بود كه توانست اخبار و اطلاعات را به سرعت در اختيار نيروهاى انقلابى بگذارد و به سرنگونى قواى قزاق و طرفداران محمد على شاه بيانجامد».
تلگرام در دوران پس از انقلاب مشروطه نيز تا زمان همه گير شدن تلفن در اوايل قرن چهاردهم خورشيدى به عنوان تنها و اولين وسيله ارسال اخبار براى مردم باقى ماند و در دوران جنگ و نيز دوران نهضت ملى شدن صنعت نفت نيز كاركردى رسانه اى يافت.
در جريان قيام سى تير مردم در سراسر كشور در تلگرافخانه ها تحصن كردند. وزارت پست، تلگراف و تلفن ازدوران رضا شاه تا همين اواخر كه به وزارت ارتباطات و فن آورى اطلاعات تغيير نام داد عهده دار امور تلگراف در ايران بوده است.
شيوه نگارش تلگراف كه كم و بيش در پيام هاى فورى از طريق تلفن همراه يا ثابت نيز امروزه به كار مى رود و بنا بر مقتضيات آن مى بايست بسيار كوتاه و مختصر مى بود، همواره سبب تفريح ديگران شده است.

يادگارى
يكى از كوتاه ترين اين پيام ها بين «اسكار وايلد» و ناشرش رد و بدل شده است، هنگامى كه وايلد از پاريس تلگرامى به ناشرش در انگلستان مى زند تا درباره ميزان استقبال كتابش سوال كند، متن تلگرامش چنين بود «؟» ناشر نيز پاسخ مى دهد:«!»
مديران اجرايى جايزه پوليتزر كه هر سال به جاى تلفن يا نامه از تلگراف براى اطلاع دادن به برندگان استفاده مى كنند وقتى با اين سوال روبرو شدند كه امسال براى اطلاع دادن به برندگان چه خواهيد كرد، پاسخ دادند «ما ناچاريم از تلفن استفاده كنيم!»
سخنگوى «يو تى اس» دومين كمپانى بزرگ ارسال تلگرام در جهان كه در سوئيس مستقر است مى گويد: «زمانى خيلى عادى بود كه شما تلگرامى دريافت كنيد، ولى امروزه اگر تلگرامى دريافت كنيد حتما چيزى غير عادى اتفاق افتاده است!»
تلگرام به تدريج در سراسر جهان به عنوان نمادى از عصرى سپرى شده به تاريخ مى پيوندد. عصرى از كشمكش ها، انقلاب ها، جنگ ها و وقايع تلخ و شيرين در تاريخ خانواده ها.
اگر امروز تلگرامى دريافت كرديد آن را به عنوان يادگارى از يك دوران سپرى شده نگه داريد! نقطه!
-----------------------
منابع:
- وسترن يونيون
- خبرگزارى ميراث فرهنگى
- موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران