جورج بوش رئيس جمهور آمريكا ابراز اطمينان كرده بود كه مردم سالارى بر تروريسم چيره خواهد شد، اما با توجه به پيروزى حماس در انتخابات پارلمانى فلسطينيان، آيا خلاف نظر وى اثبات شده است؟
منتقدان به ساير دستاوردهاى اسلامگرايان در خاورميانه، از حزب الله در لبنان گرفته تا اخوان المسلمين در مصر و موفقيت احزاب شيعه در عراق اشاره مى كنند تا نشان دهند استراتژى آقاى بوش شكست خورده است.
آيا دولت وى خام انديش بود؟
در محافل نومحافظه كاران آمريكا بحث داغى درگرفته و برخى اظهار مى كنند كه وقت آن رسيده كه روند مردم سالارى سازى متوقف شود.
جورج بوش گفته است: «مردم سالاريهاى خاورميانه شبيه دموكراسى ما نخواهد بود، زيرا سنتهاى شهروندان آنجا را منعكس مى كند. ولى آزادى، آينده همه كشورهاى خاورميانه است، زيرا آزادى حق و اميد همه بشريت است.»
چند روز بعد از پيروزى حماس، رئيس جمهور آمريكا از دكترين آزادى خود دفاع كرد، اما روشن است كه واشنگتن از اين نتيجه شوكه شده و برخى مى گويند «نگفتم!»
آنها شايد در اين ديدگاه هنرى كيسينجر سهيم باشند مبنى بر اين كه شور و شعف نو محافظه كاران از خردانديشى آنها پيشى مى گيرد.
دنيس راس در دولت بيل كلينتون فرستاده ويژه آمريكا به خاورميانه بود. وى پيروزى حماس را مصيبت بار خوانده و گفته است: «در ديدگاهى كوتاه مدت، اگر دلمشغولى شما انتخابات باشد، آنوقت چنين نتيجه اى نصيبتان مى شود. بايد بدانيد مردم خاورميانه رژيمهاى خود را فاسد، انحصارطلب مى دانند كه اكثرا منفورند و مخالفان آنها فرصت يافته اند در مساجد، خود را سازماندهى كنند. در اكثر مناطق خاورميانه اپوزيسيون سكولار و ليبرال وجود ندارد. در مصر هم وقتى چنين تشكلى پديد مى آيد، رهبرش به زندان مى افتد.»
دنيس راس كه خود را نوليبرال مى خواند، مى گويد كه نخست بايد نهادهاى مدنى را در اين منطقه بنا كرد. برخى از نومحافظه كاران كه ديدگاهشان براى ايجاد خاورميانه اى آزاد و دموكراتيك اساس سياست خارجى دولت بوش است، نيز حالا همين نظر را دارند.
دانيل پايپس، مدير مجمع خاورميانه در فيلادلفيا مى گويد: «من اساسا اين هدف را قبول دارم ولى راه دستيابى به آن را قبول ندارم... به نظرم راه آن، خيلى شتابزده، خيلى اضطرارى و خيلى بلندپروازانه است. بايد با تامل جلو رفت و كمتر هياهو كرد.»
البته همه نومحافظه كاران قبول ندارند كه دستاوردهاى اسلامگرايان در خاورميانه، ناپسند است.
روئل مارك گرچت، پژوهشگر موسسه آمريكن انترپرايز و نويسنده كتاب «پارادوكس اسلام» است. وى مى گويد كه راه حل واقعه يازده سپتامبر را بايد در ميان بنيادگرايان يافت نه مسلمانان ميانه رو.
آقاى گرچت به ماجراى انتخابات الجزاير در سال ۱۹۹۱ ميلادى اشاره مى كند كه ارتش انتخابات را از بيم پيروزى اسلامگرايان لغو كرد و مى گويد كه آن نشان مى دهد نبايد در روند مردم سالارى خاورميانه دخالت كرد.
او مى گويد اين روند تكامل مى يابد. آدم ارلى، معاون سخنگوى وزارت خارجه آمريكا مى گويد كه نمى توان با همه اسلامگرايان يكسان برخورد كرد.
وى گفته است: «ايران رژيمى اسلامگرا دارد، رژيمى اسلامگرا كه ما با آن مشكلات جدى داريم، نه براى اين كه اسلامى است. ربطى به اين مسأله ندارد، بلكه بخاطر اين كه برخلاف تعهداتش، از تروريسم حمايت مى كند، بدنبال تسليحات كشتار جمعى است. براى همين اين معيارى است كه ما بايد براساس آن در باره سايرين قضاوت كنيم و درباره اقداماتمان تصميم بگيريم.»
جالب اين است كه ايران نمونه كشورى است كه موافقان و مخالفان دموكراسى در خاورميانه يا مى گويند اسلامگرايان در آن محو مى شوند يا مى گويند روحانيونش واقعاً دردسرساز شده اند.
اما آنچه اكنون بسيارى در موردش اتفاق نظر دارند اين است كه دموكراسى دارد به خاورميانه مى رسد و همانطور كه آقاى بوش گفت: شبيه مردم سالارى آمريكا نخواهد بود. مارك گرچت نويسنده كتاب پارادوكس اسلام، مى گويد: «اوضاع در حال تغيير است و خواه ناخواه بايد تغيير كند. عنصر مذهب قابل ملاحظه خواهد بود. حتى مى توان بگويم احتمالا اين عنصر مذهب است كه مهمترين دژ براى مردم سالارى خواهد بود.»
آيا اين مسأله سياستمداران واشنگتن را بسيار نگران مى كند يا اين كه فكر مى كنيد با آن كنار خواهند آمد؟
مارك گرچت مى گويد: «نه، نگرانى هنوز به چشم مى خورد. فكر نمى كنم اين تشويش اصلا كم شده باشد و چنين انتظارى هم ندارم، چون چنين نمى شود. منظورم اين است كه روند بسيار دشوار خواهد بود.»