در برابر موج روز افزون مهاجرت از كشورهاى اسلامى به غرب، كشورهاى غربى به فكر تغيير آزمون شهروندى افتاده اند كه در آن خود را به صورت مجموعه اى از انديشه ها و آداب و رسوم مى بينند، و از اين نظر، آزمون هاى شهروندى در اروپا به تدريج دارد به آزمون شهروندى در آمريكا نزديك مى شود كه داوطلب شهروندى را مجبور مى كند مفاهيمى مثل آزادى فرد، حكومت قانون و وظايف شهروندى را مطالعه كند.
اداره شهروندى و مهاجرت، كه در نظام جديد بعد از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ جانشين اداره مهاجرت و تابعيت قديم شده است، روز سه شنبه توصيه هاى جديدى را كه بعد از سه سال مطالعه به روى نوع سئوالها و نحوه انجام اين امتحان به تصويب رسيده است، را اعلام كرد و قرار است در سالهاى آينده در تهيه سئوالات آزمون شهروندى مورد استفاده قرار گيرد. در كشورهاى ديگر نيز امتحان شهروندى دستخوش تغيير مى شود زيرا شهروندان جديدى كه از كشورهاى اسلامى به غرب مهاجرت كرده اند، براى پذيرش فرهنگ و سنت هاى جامعه ميزبان چندان علاقه نشان ندادند. مثلا يك نظرسنجى در سال ۲۰۰۴ در آلمان نشان داد كه هر ۵ شهروند مسلمان آلمانى دست كم يكى معتقد است كه قانون اساسى آلمان با تعاليم قرآن مغايرت دارد.
بريتانيا از ماه نوامبر (دو ماه پيش) آزمون جديدى براى متقاضيان شهروندى آغاز كرد و همچنين مراسمى براى سوگند شهروندى شبيه به مراسمى كه در آمريكا انجام مى شود، برقرار كرد كه در گذشته وجود نداشت. از سوى ديگر، بنا به گزارش روزنامه گاردين، در هلند هم يك برنامه جديد به طور آزمايشى شروع شده كه براساس آن، امتحان زبان هلندى و فرهنگ و آداب اين كشور در كشورهاى مبداء از متقاضيان به مهاجرت به عمل مى آيد. دولت هلند همچنين مى خواهد مهاجران را ملزم كند كه به مدت سه سال در كلاسهاى فرهنگى و شهروندى شركت كنند. در گذشته اين آزمون بعد از ورود داوطلب به هلند انجام مى شد. از اوائل ماه ژانويه نيز در منطقه بادن ووتمبرگ آلمان، از متقاضيان شهروندى مسلمان تابعه بعضى كشورها، سئوالاتى در آزمون شهروندى گنجانده شده است از جمله در باره حقوق زنان، آزادى هاى مذهبى و زندگى خانوادگى.
اداوارد راتساين، نويسنده نيويورك تايمز مى نويسد يكى از دلايل فعاليت گسترده در غرب براى تغيير امتحان شهروندى حضور شمار كثير شهروندان مسلمان در اروپا است كه نه تنها جدا از مردم ديگر زندگى مى كنندبلكه با فرهنگ و آداب و رسوم جامعه ميزبان دشمنى دارند، به همين سبب، دولتها مى كوشند نوعى هويت تازه بياورند بر اساس ارزش ها و اعتقادات مشترك براى شهروندان جديد به وجود اما مسئله اين است كه اين ارزش ها كدام است و آن هويت چگونه بايد باشد.
در بريتانيا، مقام مسئول اداره مهاجرت معتقد است كه هدف از آزمون و آموزش هاى جديد شهروندى بايد اين باشد كه به مهاجران درك بهترى از ابعاد سياسى و مدنى شهروندى بدهد. با اين حال، در آزمون ۴۵ دقيقه اى شهروندى هرچند در باره نظام سياسى و حتى دين رسمى سئوالاتى هست، بيشتر تأكيد آن بر آشنائى با زندگى در بريتانيا است به طوريكه حتى براى كسانى كه زبان هم نمى دانند، نشان دادن آگاهى عملى در باره نحوه زندگى مورد آزمايش قرار مى گيرد، و امتحان كارى به فرهنگ يا تاريخ بريتانيا ندارد.
در آمريكا اشكالى كه از آزمون شهروندى گرفته مى شد، استاندارد نبودن شيوه قضاوت در باره جوابهاى متقاضى به سئوالات در باره سياست و نحوه انتخابات و رأى گيرى و نظائر آن بود و كميسيونى كه سه سال به روى آن آزمون مطالعه كرده است همچنين از جنبه حفظى آن انتقاد كرده بود كه به جاى مطالب كلى، به خاطر سپردن بعضى اسامى و حقايق تاريخى آن را محدود مى ساخت. با اين حال، در آزمون كنونى، مطالب مفهومى هم در كنار جزئيات تاريخى سئوال مى شود، مثلا اينكه چرا در آمريكا ۱۰۰ سناتور وجود دارد يا اينكه باور اصلى در اعلاميه استقلال چيست؟