نگاهى به كتاب:
زندگى در آينه؛ گفتارهايى در نقد ادبى، نوشته حورا ياورى، انتشارات نيلوفر، تهران، ۱۳۸۴
كتابِ زندگى در آينه، رشته مقالاتى است درباره متن هائى متفاوت كه از چشم اندازى يگانه بررسيده و سنجيده شده اند؛ آثار اتوبيوگرافيك جلال آل احمد، «سورة الغراب» محمود مسعودى، شعر فروغ فرخزاد، سياست و اجتماع شاهرخ مسكوب، «سمفونى مردگان» عباس معروفى، تاريخ ابوالفضل بيهقى، «طوبا و معناى شب» شهرنوش پارسى پور و شعرى از سيمين بهبهانى موضوع گفتار نقدادبى نويسنده است.
همه اين متن ها گرد پرسشى يكتا پديد آمده اند: پرسش از «خود» و زير و زبرشدن هايش و بازتاب اين پرسش در نوشتار و به ويژه نوشتار ادبى.
اگر دقيق تر بگوييم، كتاب حورا ياورى، شرحى است انتقادى از تجربه ويژه ايرانيان در ابداع و آگاهى از خود؛ داستان درپيچيدن ماست با خويشتن در عصرى كه آرامش جهان قديم- چه در عالم نظر چه در عالم عمل- رخت بربسته است.
من، آينه جهان؛ جهان، آينه من
كتاب در دو بخش سامان يافته است: من، آينه جهان و جهان، آينه من. بلندترين نوشتار، نخستين مقاله كتاب است با عنوان «خودزندگى نامه هاى جلال آل احمد و پيوند آن ها با نظريه غرب زدگى». در اين مقاله حورا ياورى كوشيده است تا با گزارشى تاريخى از مفهوم زندگى نامه خودنوشت و با تكيه بر دانش روانكاوى و ادبيات خود، مبانى نظرى آن چه را در مقالات ديگر آورده است، تبيين كند.
اگر آينه هاى ونيزى در دوران رنسانس استعاره اى براى پيدايش زندگى نامه خودنوشت شدند كه ريشه دارى اين نوع نوشتار را در فرهنگ غربى نشان مى دهند، نوشتن از خود و عريانى در برابر آينه در ميان ايرانيان تبار و تاريخى كهن ندارد. بخش مهمى از مقاله نخستين كتاب در معنا و مبناى فلسفى و تاريخى زندگى نامه خودنوشت است و در غياب تحليلى فراگير و علمى در اين باره به زبان فارسى، نوشته اى بس سودمند به شمار مى رود.
چيرگى حورا ياورى بر بسيارى منابع در اين باره و نيز كوشش او براى مقايسه ميان روند زندگى نامه هاى خودنوشت در ايران و غرب ستودنى است. وى در اين مقاله كوشيده است جسارت ها و ظرفيت هاى زبانى و روانى آل احمد را در تكاپو براى «استريپ تيز روحى» بسنجد.
آل احمد كه بيشتر از نظر ادبى يا سياسى نگريسته شده، اين بار، از دريچه اى ديگر ديده شده است؛ راهى كه او در خودشناسى رفت و سرمايه اى كه براى خودشناسى يك نسل گرد كرد.
شرم و گناه در شعر فروغ
مقاله مهم ديگر كتاب در باره فروغ فرخ زاد است با عنوان: «شرم آشنايى و بى گناهى در شعر فروغ فرخ زاد». خانم ياورى بر پايه تقسيم جاافتاده شعر فروغ به دو دوره پيش از مجموعه شعر «تولدى ديگر» و پس از آن، نظريه خويش را بنيان مى نهد.
از نظر او فروغ پيش از «تولدى ديگر» اگرچه عاصى و طاغى است، هنوز در بند دوگانه گناه و طاعت، كفر و ايمان است.
نويسنده در مقايسه ميان جلال آل احمد و دوره نخستين شعر فروغ چنين مى آورد: «در اعترافات آل احمد به جاى سه گانه سنتى گناه- اعتراف- آمرزش، سه گانه مدرن لغزش- شلاق- خودشناسى مى نشيند. آن كه بايد ببخشد نه داور آسمانى، بلكه» من درونى «است كه در جايگاه پروردگار اعترافات كلاسيك، به روايت او از زندگى اش و همه سرزنش ها و سركوفت هائى كه بر خودش روا مى دارد با شكيبايى گوش مى دهد» ؛ در حالى كه فروغ در دوره نخست، سخت در گير و دار ذهنيت سنتى گناه انديش است.
فروغ ولى پس از «تولدى ديگر» از بند اين دوگانه هاى مصنوعى و برساخته (استوار بر مفهوم اخلاقى خوب و بد) فرامى رود و با خلق جهان استعاره اى تازه به عوالم معنايى نوينى دست مى يابد.
«شعر و ذهن فرخ زاد در اين سال ها به تجربه هم زمان شرم آشنايى و مرگ آگاهى تن مى سپارد و در سويه ديگرى از اروس نيز غوطه ور مى شود؛ در آن سويه اى از اروس كه كارش ساختن يك چارچوب است... اين چارچوب، هم راه ما را براى رسيدن به نقطه اى كه در آن زندگى، ابديت و عقل و عشق، همه بى معنا مى شود باز مى كند و هم رسيدن ما را به آن نقطه به تعويق مى اندازد.»
خانم ياورى كوشيده است فرايند گذار معنايى از جهان نخستين فروغ به جهان دوم را تبيين نمايد.
روايت تاريخى بيهقى
مقاله «آرمان پادشاهى و شاهان زمانه؛ نقش روايت هاى افزوده در تاريخ بيهقى» نيز پراهميت است؛ اما نه از اين باب كه حورا ياورى نگاهى بديع را در تفسير تاريخ بيهقى به ميان مى آورد، بل از اين روى كه اهميت شايد مهم ترين كتابى را كه تا كنون درباره بيهقى نوشته شده آشكار مى كند: كتاب خانم مارلين رابينسون والدمن با عنوان «رهيافتى به نظريه روايت تاريخى؛ مطالعه اى موردى در تاريخ نگارى ايرانى-اسلامى».
ترجمه اين كتاب به فارسى كه سال ها پيش با عنوان «زندگى، زمانه و كارنامه بيهقى» نشريافته، سراسر ناراست و تأسف برانگيز است. خانم ياورى بدون اشاره به كژمژى ترجمه فارسى، در مقاله خود، كوشيده است يكى از ايده هاى اصلى والدمن را در كتاب اش بازشكافد؛ يعنى تأويل تاريخ بيهقى بر پايه نظريه كنش گفتارى جان آستين.
اين مقاله گرچه سودمند و روشن گر است، از تبيين دقيق نظريه كنش گفتارى و شيوه به كارگيرى آن در متن ادبى شتابان مى گذرد.
انسان غزل
مقاله حورا ياورى درباره غزل «و نگاه كن به شتر آرى» از سيمين بهبهانى، هم، سخت خواندنى است.
تأويل او از اين غزل و استعاره «شتر» در آن بدين جا مى رسد: «انسانى كه شتر ميدان دار هستى اوست، همان من نينديشيده اى است كه هنوز در قرون وسطاى هستى تاريخى خويش مى زيد، سرنوشت اش را بر پيشانى اش مهر كرده اند؛ راه برون شدن از اين مدار بسته را نمى شناسد و هنوز نتوانسته از خود دور بايستد و بر خود بنگرد.»
همه مقالات اين كتاب، حكايت پاره اى از تقلاهاى ثبت شده در ادبيات ما براى دور شدن از شترخويى است و بنيادنهادن تأمل در خود.
زندگى در آينه، پس از كتاب «روان كاوى و ادبيات؛ از بهرام گور تا بوف كور» دومين كتاب حورا ياورى به زبان فارسى است.
حورا ياورى، دانش آموخته ادبيات انگليسى و روان كاوى در تهران، پاريس و نيويورك، و اكنون پژوهش گر ارشد دائره المعارف ايرانيكا، با نثرى بى گير-و-گرفت و روان، و رويكردى استوار در نقد ادبى، طرز تازه اى از نگريستن به متن هاى معاصر ادبى را مى آموزد.