روز يكشنبه وقتى فهرست اسامى وزيران پيشنهادى محمود احمدى نژاد شمشين رئيس جمهور اسلامى ايران در مجلس قرائت شد، روزنامه نگاران و خبرگزارى هاى داخلى و خارجى به دنبال يافتن زندگى نامه و پيشينه وزيران احتمالى تلاش ها كردند كه در بيش تر موارد بدون اثر ماند و حتى يافتن نام كوچك بعضى وزيران ممكن نشد.
اين امر كه از ديد برخى مشخصه دولت تازه و از نگاه عده اى نقص آن است در طول تاريخ ايران دو بار ديگر هم رخ داده است.
نخستين واكنشهاى جامعه سياسى و ناظران سياسى نشان مى دهد كه يك ماه پس از انتخاب نامنتظر محمود احمدى نژاد، كسى كه خود هم سابقه چندانى در مديريت هاى كلان نداشت، جامعه سياسى ايران از روبرو شدن با كابينه اى كه تقريبا تمامى اعضاى آن سابقه اى ندارند، دچار نوعى نگرانى توام با بهت شده است.
در ميان بيست و يك وزير پيشنهادى احمدى نژاد دو تن سابقه وزارت دارند (محمد رحمتى كمتر از يك سال و محمد سعيدى كيا حدود سيزده سال)، چهار تن قبلا معاون وزير بوده اند (منوچهر متكى، على سعيدلو، على اكبر اشعرى و داود دانش جعفرى) كه تنها يك تن آن ها (منوچهر متكى، نامزد تصدى وزارت خارجه) به وزارتخانه اى مى رود كه قبلا معاون آن بوده است.
در ميان وزيران پيشنهادى، سه تن معاون دانشگاه (محمد مهدى زاهدى، محمد سليمانى و عليرضا على احمدى)، سه نفر معاون شركت هاى دولتى (پرويز فتاح، مصطفى محمد نجار، مسعود ميركاظمى) سه تن قاضى دادگاه انقلاب (جمال كريمى راد، مصطفى پورمحمدى و غلامحسين محسنى اژه اى)، دو نفر بدون هيچ سابقه اجرائى (محمد حسين صفارهرندى و عليرضا طهماسبى)، چهار تن با سابقه فرماندهى سپاه و چهار تن با سابقه كار در نهادهاى اطلاعاتى هستند.
نيمى از وزيران پيشنهادى در كارنامه خود هيچ گونه سابقه اى در وزارت خانه اى كه براى تصدى آن پيشنهاد شده اند، ندارند.
وزيران تازه به گفته محمد عطريانفر كسانى هستند كه قرار است در طول وزارت، مديريت بياموزند. كسانى كه به گفته چهره هاى محافظه كار در انتخابشان دقت كافى مبذول نشده و «فشارهاى قدرت و ثروت» براى انتخاب آن ها موثر افتاده است.
در اولين واكنش به دولت پيشنهادى احمدى نژاد، تنها روزنامه جوان وابسته به سپاه پاسداران و كيهان كه معاون سردبيرش براى وزارت ارشاد پيشنهاد شده است به تمامى از آن استقبال كرده اند و منتقدان را از پيشداورى باز داشتند. بقيه روزنامه ها با عنوان هائى مانند «كابينه بى سابقه» به استقبال دولت تازه رفته اند.
بهت توام با نگرانى كارشناسان و فعالان سياسى از روبرو شدن با كابينه اى كه بيشتر اعضاى آن سابقه مديريت كلان ندارند، در تاريخ ايران نمونه هاى فراوان ندارد.
پيش از اين و در يكصد سالى كه از تاسيس مجلس و نظارت آن بر كابينه ها مى گذرد، تنها دوبار و هر بار در فاصله چهل سال چنين بهتى از روبرو شدن با دولت ناآشنا به جامعه دست داده است.
سابقه كابينه هاى بى سابقه
اول بارى كه مردم ايران با آغاز به كار دولتى تازه، با چهره هائى روبرو شدند كه اعضاى آن را نمى شناختند، بعد از كودتاى سوم اسفند ۱۲۹۹ بود كه به گفته مورخان، احمد شاه، آخرين پادشاه سلسله قاجار- كه به عنوان تنها پادشاه دموكرات تاريخ ايران شهرت دارد- با فشار قزاقها و سفارت بريتانيا مجبور به دادن حكم نخست وزيرى به سيد ضيا الدين طباطبائى، روحانى جوانى شد كه مدير روزنامه اى بود و همان روز كودتا عمامه و عبا را از خود دور كرد.
كابينه اى كه سيد ضيا الدين روز پنجم اسفند سال ۱۲۹۹ در غياب مجلس به شاه معرفى كرد و برنامه اصلى آن اجراى موازين اسلام و پاك كردن كشور از آثار بيگانگان، بستن كافه ها و سينماها و فاحشه خانه ها و قمارخانه ها و پاك سازى شهر تهران بود، به جز سه تن، همگان كسانى بودند كه در كابينه هاى قبلى سابقه نداشتند.
اين كابينه بلافاصله پاكسازى و ميدان سازى در تهران و دستگيرى ثروتمندان و رجال سابق را آغاز كرد و در سه ماهى كه بر سر كار بود، با نظامى و امنيتى كردن فضاى سياسى، وحشتى در دل ها انداخته و ابتكارهايى به كار آورده بود كه از آن جمله، دورى از تشريفات و پذيرائى از سفيران خارجى با دوغ بود.
پيش از آن، در سيزده سالى كه از پيروزى انقلاب مشروطيت مى گذشت با وجود انقلاب، بمباران مجلس و جنگ داخلى كه به پيروزى مشروطه خواهان و عزل محمد على شاه انجاميد و تاسيس هيأت مديره موقت براى اداره كشور، چهره هاى با سابقه و با تجربه بر سر كار مى آمدند.
كابينه سيد ضيالدين طباطبائى كه «كابينه سياه» لقب يافت، تنها سه ماه دوام يافت و يكى از رجالى را كه به زندان انداخته بود (احمد قوام) از زندان به نخست وزيرى رسيد و بار ديگر رجال آشنا به كار برگشتند.
در تحولات بعدى و از جمله تشكيل دولت سردار سپه، انقراض سلسله پادشاهى قاجار و به سلطنت رسيدن رضا پهلوى هم تغييرى ناگهانى در اعضاى دولت و وزيران داده نشد. حتى يورش ارتش متفقين به كشور و استعفاى پهلوى اول از سلطنت و روى كارآمدن محمدرضاشاه هم باز تغييرى چنان در پى نياورد كه مردم با چهره هاى ناآشنا روبرو شوند.
در نوروز سال ۱۳۳۰ كه دكتر محمد مصدق در پى پيروزى جنبش ملى كردن نفت و در وضعيتى استثنائى، زير فشار مردم به نخست وزيرى رسيد، با وجود آن كه وى منتقد دولت هاى قبلى بود، باز دولتى كه به مجلس معرفى كرد تنها دو چهره جديد داشت كه قبلا در كابينه ها نبودند، ابراهيم اميرتيمور و كريم سنجابى.
دولتى كه به رياست يك نظامى (سپهبد فضل الله زاهدى) به دنبال كودتاى ۲۸ مرداد سال ۳۲ با اعلام حكومت نظامى بر سر كارآمد و به عزل و دستگيرى دكتر مصدق و اعضاى دولت وى پرداخت، باز هم تغيير ناگهانى و نامنتظر در چهره ها و اعضاى كابينه ايجاد نكرد و از جمله سه تن از وزيران دكتر مصدق را در وزارت خانه هاى حساس گماشت.
دومين بهت دولتى
دومين بارى كه دولتى با چهره هاى كاملاً جديد، در تاريخ معاصر ايران بر سر كار آمد، وقتى بود كه اصلاحات معروف به انقلاب سفيد با همه پرسى از مردم به اجرا درآمده و ناآرامى هاى پانزده خرداد سپرى شده و دولتى به رياست حسنعلى منصور (كه آن زمان نماينده مجلس بود) بر سركار آمد كه بيشتر وزيرانش، چهره هاى جوان و درس خوانده دانشگاه هاى آمريكا بودند و برنامه اى با عنوان «چهارچوب سازندگى» در دستور داشتند كه كمتر از يك سال بعد با ترور حسنعلى منصور توسط يك گروه بنيادگراى اسلامى عمرش تمام شد.
چهارده سال بعد از آن، تا پيروزى انقلاب اسلامى و سقوط رژيم سلطنتى، با تغييرات وسيعى كه در كادر حكومتى پديد آمد، ده ها چهره تازه وارد دولت شد اما نه در تغييراتى ناگهانى و نامنتظر بلكه هر بار كسانى وارد كابينه شدند كه پيش از آن در پست هاى مهم سابقه كار داشتند.
سه روز مانده به پيروزى انقلاب، در روز بيست و دوم بهمن سال ،۵۷ آيت الله خمينى، رهبر انقلاب، مهدى بازرگان (مديرعامل پيشين شركت ملى نفت ايران و شركت آب تهران) را مأمور تشكيل كابينه كرد، با اين تأكيد كه از وزيران پيشين و كارگزاران رژيم سابق استفاده نكند و وابستگى هاى حزبى خود را در انتخاب وزرا دخالت ندهد.
در اين كابينه تنها براى يك نفر، كريم سنجابى (وزير فرهنگ دكتر مصدق) لباس وزارت دوختند اما ديگران از چهره هاى انقلابى بودند كه كمابيش در ادارات دولتى نظام پيشين، سابقه كار و مديريت داشتند.
هشت ماه بعد كه زير فشار جوانان اسلامگراى انقلابى دولت موقت استعفا داد، شوراى انقلاب بدون نخست وزير و رئيس معين، اداره كشور را به عهده گرفت و جوانانى انقلابى را وارد صحنه اجرائى كشور كرد كه بيشتر آن ها سال بعد در دولت محمد على رجائى به عنوان وزيران جديد به اولين مجلس شوراى اسلامى معرفى شدند.
وقتى مردم، در دولت شوراى انقلاب و رجائى با چهره هاى تازه روبرو شدند، شرايط انقلابى آمادگى هائى ايجاد كرده بود و چهره هاى باسابقه، زندانى و يا فرارى بودند. با اين همه اعضاى اين دولت كسانى بودند كه در همان ماههاى بعد از انقلاب خود را شناسانده بودند و براى مردم چهره ناشناسى نبودند، جز آن كه انتخاب اولين رئيس جمهور و رأى اعتماد اولين مجلس اسلامى هم كشمكش هائى ايجاد مى كرد كه باعث آشنائى مردم با اين چهره ها مى شد.
كابينه اى كه بعد از ترور دومين رئيس جمهور و دومين نخست وزير روى كار آمدند و آيت الله مهدوى كنى، ميرحسين موسوى، اكبر هاشمى رفسنجانى و محمد خاتمى رياست آن ها را به عهده داشتند، در اولين گام كوشيدند با نگاه داشتن بيشتر وزيران قبلى مانع از تغييرات جدى و اتلاف نيروها شوند.
در دولت اول ميرحسين موسوى كه در سال ۶۱ و بعد از انتخاب آيت الله على خامنه اى به رياست جمهورى، به مجلس معرفى شد تنها سه وزير جديد و بدون سابقه بودند (سرهنگ سليمى، احمدتوكلى و على اكبر ولايتى) كه به وزارت هاى دفاع، كار و خارجه گمارده شدند. بقيه وزيران در كابينه هاى قبلى عضويت داشتند.
در آغاز دهه دوم جمهورى اسلامى و بعد از بازنگرى قانون اساسى و حذف پست نخست وزيرى، اولين كابينه اى كه توسط اكبر هاشمى رفسنجانى به مجلس معرفى شد، تنها دو چهره جديد با خود داشت كه كازرونى و على فلاحيان وزيران مسكن و اطلاعات بودند. بقيه وزيران در دولت هاى گذشته سابق وزارت داشتند.
محمد خاتمى زمانى كه بعد از انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ دولت خود را به مجلس پنجم معرفى كرد مظفر، مهاجرانى، شريعتمدارى، عارف، شمخانى، حجتى، جهانگيرى، عبدالعلى زاده، بى طرف، خرازى، درى نجف آبادى، و مرتضى حاجى را كسوت وزارت پوشاند بى آن كه قبلا وزير بوده باشند. اما همگى آن ها در مديريت هاى مختلف و استاندارى و معاونت وزارت خانه ها داراى سابقه كار بودند.
كابينه اى كه بيست و يك نفر آن را روز يكشنبه محمود احمدى نژاد به مجلس معرفى كرد، به اين ترتيب تنها به دو دولت سيد ضيالدين طباطبائى و حسنعلى منصور شباهت كامل مى برد؛ زمانى كه نوزده نفر از وزيران پيشنهاديش بدون داشتن سابقه وزارت و مديريت كلان وارد كار شده اند و حتى كابينه هاى فروغى، دكتر مصدق، سپهبد زاهدى، مهندس بازرگان و محمدعلى رجائى كه بعد از تحولات بزرگ، مانند تغيير سلطنت، جنبش ملى، كودتا و انقلاب بر سر كار آمدند با چهره هائى چنين ناآشنا بهت مردم را باعث نشدند.
