اعتصاب غذاى اكبر گنجى روزنامه نگار معروف ايرانى بيش از دو ماه است كه فضاى سياسى ايران را تحت تأثير قرار داده و توجه بسيارى از نهادهاى بين المللى و دولت هاى خارجى را به خود معطوف كرده است.
اكثر كسانى كه تا كنون در باره اعتصاب غذاى گنجى اظهار نظر كرده و يا در اين باره تحليل و تفسيرى ارائه كرده اند، به وجه انسان دوستانه اين اعتصاب پرداخته اند و به وجه سياسى آن كمتر توجه كرده اند.
ديدگاه انساندوستانه
از منظر گروههايى كه انسان دوستانه به اين ماجرا نگاه مى كنند، محكوميت گنجى به شش سال زندان هيچ مبناى منطقى ندارد و مغاير معيارهاى جهانى حقوق بشر است؛ چرا كه گنجى جز پيگيرى مسالمت آميز پرونده قتل چند روشنفكر و ناراضى سياسى توسط نيروهاى وقت وزارت اطلاعات جمهورى اسلامى و اظهار نظر در باره پاره اى از مسائل سياسى و اعتقادى، كار ديگرى انجام نداده است كه مستوجب زندان باشد.
افزون بر اين، گنجى به عنوان يك زندانى از حقوقى برخوردار است كه مدعى است از او دريغ شده است. اين حقوق شامل استفاده منظم از مرخصى و معالجه بيمارى در خارج از زندان است كه به گفته بسيارى از آگاهان به وضعيت گنجى، وى از آن محروم بوده است.
در اعتراض به اين وضعيت، گنجى در روزهاى پيش از برگزارى نهمين دور انتخابات رياست جمهورى در داخل زندان اعتصاب غذا كرد و همزمان متنى را با نام دفتر دوم «مانيفست جمهوريخواهى» انتشار داد كه در آن ضمن تحليل مسائل داخلى و خارجى ايران خواستار تحريم انتخابات رياست جمهورى شده بود.
دور اول اعتصاب غذاى گنجى
اعتصاب غذاى گنجى در اين دوره موثر افتاد و او براى معالجه بيمارى اش از زندان آزاد شد. اين اتفاق سبب شد كه عده اى گمان كنند دستگاه قضائى به قصد تمديد مرخصى گنجى تا پايان دوره محكوميتش، او را براى هميشه آزاد كرده است.
برخى از مسئولان بلندپايه قضائى از جمله آيت الله شاهرودى براى تقويت اين گمان علامت هائى فرستادند، اما سعيد مرتضوى دادستان تهران چندين بار تأكيد كرد كه گنجى پس از معالجه به زندان باز خواهد گشت.
در واكنش به اظهارات دادستان تهران، گنجى اعلام كرد كه به مجرد بازگشت به زندان اعتصاب غذاى خود را از سر مى گيرد.
مصاحبه هائى كه به زندان ختم شد
همزمان با اين رويدادها، گنجى فضاى مشرف به انتخابات را- كه معمولا نسبت به ديگر ايام سال بازتر است- براى ترويج گسترده تر علايق سياسى خود مناسب يافت و فعاليت پرشورى را بويژه از طريق مصاحبه با راديوهاى فارسى زبان خارجى آغاز كرد.
نظام حاكم، اين نوع فعاليت ها را به دليل آنكه با انتقادات صريح و بى پرده اى از مقامات عالى ايران همراه بود، تاب نياورد و حكم جلب او صادر شد. مأموران دادستانى براى بازداشت گنجى به منزلش رفتند، اما او در منزل نبود. دو روز بعد گنجى خود را به زندان اوين معرفى و همزمان، ازسرگيرى اعتصاب غذاى خود را اعلام كرد.
در اين دوران، بازگشت گنجى به زندان و اعلام اعتصاب غذاى او، بازتاب چندانى در جامعه ايران نداشت، زيرا اغلب گروه هاى سياسى سرگرم تبليغات انتخاباتى بودند.
گنجى يك مسأله ملى
اما با پايان يافتن انتخابات و نتيجه غيرمترقبه آن، توجه محافل سياسى به اعتصاب غذاى گنجى جلب شد و ماجراى او به سرعت به صورت يكى از مسائل مهم سياسى ايران درآمد.
حمايت گسترده سازمان هاى جهانى حقوق بشر و دولت هاى اروپايى و آمريكا از اكبر گنجى و درخواست آزادى فورى او، مسأله اعتصاب غذاى گنجى را از مشكلى داخلى به موضوعى بين المللى تبديل كرد و حكومت ايران را در موقعيت دشوارى قرار داد.
از اين پس، بعد سياسى ماجرا بود كه بر ابعاد انسان دوستانه آن غلبه يافت و شايد همين تحول، اعتصاب غذاى گنجى را به معضلى سياسى تبديل كرد، معضلى كه اگر خردمندانه مديريت نشود، مى تواند آثار زيانبارى هم براى حكومت ايران و هم اپوزيسيون داخلى كشور در پى داشته باشد.
حكومت ضعيف يا حكومت بى رحم؟
واقعيت اين است كه حكومت ايران نمى خواهد طرف «تسليم شده» در ماجراى اكبر گنجى باشد زيرا از آن بيم دارد كه در محافل داخلى و خارجى به عنوان حكومتى رو به ضعف و سستى معرفى شود. از اين رو، حكومت همه فشارهاى خارجى و داخلى را به جان خريده و حاضر به تسليم در برابر خواسته گنجى نيست.
اما در عين حال، حكومت براى رسيدن به هدف خود از شيوه ها و ابزارهاى معمول دولت ها براى برخورد با اين پديده استفاده نمى كند و به روش هاى خشونت آميزى متوسل شده است كه حتى در صورت موفقيت، اگر هم به ضعف متهم نشود، بدون شك به قساوت و بى رحمى متهم خواهد شد.
نمونه اى از اين شيوه خشونت آميز ورود به منزل گنجى در روز خبرنگار در ايران و بستن همسر او به تخت و فيلم گرفتن از صحنه هاى ضجه و ناله اوست.
اين در حالى است كه در جهان امروز مخاطرات متهم شدن يك دولت به بى رحمى كمتر از متهم شدن آن به ضعف نيست. با اين حساب، اگر حكومت ايران با استفاده از اعمال زور بتواند به ماجراى اعتصاب غذاى گنجى پايان دهد، برنده بازى نخواهد بود.
ايده هاى نابهنگام گنجى
اما آن سوى ماجرا، آيا گنجى قصد دارد اعتصاب غذاى خود را به صورت عاملى براى برانگيختن يك جنبش سياسى مسالمت آميز توام با نافرمانى مدنى در ايران در آورد؟ عده اى از پاسخ منفى گنجى به درخواست آيت الله منتظرى و ساير شخصيت هاى فكرى و سياسى ايران براى پايان دادن به اعتصاب غذايش، چنين نتيجه اى گرفته اند؛ بويژه اينكه گنجى در نامه اش به آيت الله منتظرى و عبدالكريم سروش، عليه رهبر نظام جمهورى اسلامى از الفاظ بى سابقه اى استفاده كرده بود.
واقعيت اين است كه كسى به درستى نمى داند كه در ذهن گنجى چه مى گذرد، اما اگر او اعتصاب غذاى خود را دستمايه اى براى آغاز يك حركت سياسى تازه در ايران قرار داده باشد، به نظر نمى رسد كه زمان مناسبى را براى اين كار انتخاب كرده باشد.
ايران پس از انتخابات رياست جمهورى، مستعد حركتى از نوع آنچه برخى به گنجى نسبت مى دهند، نيست و ميزان استقبال مردم عادى از اعتصاب غذاى گنجى را مى توان نشانه اى از اين وضعيت دانست.
بحران گنجى، تيغى دولبه
با اين همه، هرگونه آسيب جدى به گنجى مى تواند اوضاع را تغيير دهد. ايرانيان نسبت به آنچه «خشونت غير قابل توجيه» مى دانند، به شدت واكنش عاطفى نشان مى دهند و مى توان تصور كرد كه مرگ گنجى موجى از اعتراض به پا خواهد كرد كه كنترل آن جز با سركوب خونين ممكن نخواهد بود؛ اما سركوب خونين يك حادثه به نوبه خود زنجيره اى از حركت هاى ديگر پديد خواهد كه جز هرج و مرج و بى ثباتى و خشونت روزافزون ثمرى نخواهد داشت.
از اين رو، بحران ناشى از مرگ گنجى تيغى دو لبه است كه در اين شرايط خاص تاريخى، به زيان مردم و حكومت، هر دو، عمل خواهد كرد. براى پرهيز از اين هزينه ها، عاقلانه ترين راه، هموار كردن مسير پايان دادن به اعتصاب غذاى گنجى خارج از كنترل تيم دادستانى تهران است.
