پيش درآمد
طرح خاورميانه بزرگ واكنش هاى بسيار متفاوتى را برانگيخته است. كشورهاى اروپايى نسبت به عملى بودن و موفقيت طرح خاورميانه بزرگ به ديده شك مى نگرند و نگرانند كه سياست جديد آمريكا موجب تشديد بى ثباتى و فروپاشى دولت هاى منطقه گردد. از سوى ديگر، اروپا نگران است كه نومحافظه كاران آمريكا با استفاده از اين طرح ابتكار عمل در منطقه خاورميانه را از دست اروپائيان بربايد. دولتهاى منطقه كه غالبا از پشتيبانى مردم برخوردار نميباشند و از هر تغيير جدى هراسانند اين سياست را دخالت در امور داخلى خود ميدانند. بسيارى از نيروهاى سياسى منطقه طرح خاورميانه بزرگ را يك طرح امپرياليستى با چهره دموكراتيك ميدانند كه هدف آن گسترش هژمونى آمريكا بر منطقه و دستيابى به ثروت نفت آن ميباشد. بسيارى ديگر آنرا راه نجات خاورميانه از بنيادگرايى وحكومتهاى استبدادى ميدانند. عده اى براى طرح خاورميانه بزرگ اساسا ارزش استراتژيك قائل نيستنتد و آنرا يك حركت تاكتيكى از سوى آمريكا براى منحرف ساختن افكار عمومى جهان نسبت به حمله به عراق ميدانند. برخى از منتقدين برآنند كه با توجه به تجربه عراق طرح خاورميانه بزرگ اساسا منتفى و شكست خورده است. از سوى ديگر عده اى از سياستگذاران آمريكا تأكيد ميكنند كه طرح خاورميانه بزرگ هنوز در آغاز راه است و خواهان بودجه و پشتيبانى سياسى بيشتر براى اجراى اين طرح ميباشند.
عليرغم اختلاف نظرهاى فوق، غالب بازيگران صحنه سياست «خاورميانه بزرگ» ضرورت انجام اصلاحات سياسى و اقتصادى در منطقه تحت پوشش طرح خاورميانه بزرگ را ميپذيرند و معتقدند كه خاورميانه از نظر ژئوپوليتيك و ژئواستراتژيك در دهه آينده نقشى كليدى در صحنه سياست جهان ايفا خواهد كرد.
اكنون كه متجاوز از يك سال از مطرح شدن طرح خاورميانه بزرگ در اجلاس سران گروه ۸ و آغاز كار رسمى آن ميگذرد اين سوال مطرح ميشود كه عملكرد اين سياست چه بوده، تاكنون با چه مشكلات و چالشهايى روبرو شده است و دورنماى آينده آن چگونه ميباشد؟ نوشته حاضر نگاه مختصرى به اين پرسشها است. بخش نخست اين نوشته به بررسى تاريخچه، برنامه هاى پيشنهادى و بودجه طرح خاورميانه بزرگ مى پردازد. بخش دوم نقدهايى را كه نسبت به طرح خاورميانه بزرگ مطرح شده اند بررسى ميكند. بخش سوم به بررسى طرح هاى اتحاديه اروپا و مقايسه آنها با طرح خاورميانه بزرگ مى پردازد. بخش چهارم به ارائه چند ملاحظه پايانى اختصاص داده شده است.
۱- طرح خاورميانه بزرگ
تاريخچه
طرح خاورميانه بزرگ The Greater Middle East and North Africa Initiative (GMENAI) براى نخستين بار در ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۲ توسط كولين پاول مطرح گرديد. همزمان آقاى پاول تاسيس بنياد انترپرايز (Enterprise) را اعلام كرد و متعهد شد آمريكا به كشورهايى مانند عربستان سعودى، لبنان، الجزاير و يمن براى الحاق به سازمان تجارت جهانى كمك نمايد، مناسبات تجارى دوجانبه خود را با كشورهايى نظير مصر و بحرين گسترش دهد، از برنامه هاى منطقه براى انجام اصلاحات سياسى، اجتماعى و اصلاح نظام آموزشى حمايت نمايد و از مبارزات شهروندان منطقه براى كسب آزادى هاى سياسى و استقرار دموكراسى پشتيبانى كند. متعاقبا، در ژانويه سال ۲۰۰۳ معاون رئيس جمهور ايالا ت متحده، ديك چينى در اجلاس سازمان جهانى اقتصاد (WEO) كه در شهر داووس (Davos) سويس برگزار گرديد «استراتژى پيشرو براى آزادى» را مطرح ساخت كه دولت آمريكا را «متعهد به حمايت از كسانى مى نمايد كه در راه اصلاحات در خاورميانه بزرگ فعاليت مى نمايند و فداكارى به خرج مى دهند.»
وى تأكيد كرد دولت بوش مصر است «دموكراسى را در سراسر خاورميانه و فراسوى آن ارتقاء بخشد.»
از سوى ديگر، نيكولاس برنز (Nicholas Burns) نماينده ايالات متحده در ناتو در سخنرانى خود در اكتبر ۲۰۰۳ در پراگ از اروپا دعوت كرد تا تلاش هاى خود را بر روى برقرارى صلح و امنيت در «خاورميانه بزرگ» متمركز سازد. در نوامبر ۲۰۰۳ دولت بوش طرح خود را براى خاورميانه بزرگ رسماً اعلام كرد. متعاقبا، دولت امريكا پيش نويس طرح «خاورميانه بزرگ» را پيش از اينكه كشورهاى عرب را از محتواى آن مطلع سازد بين كشورهاى گروه ،۸ جهت بررسى در نشست آتى در ژوئن ۲۰۰۴ توزيع نمود.
طرح خاورميانه بزرگ از يكسو با مخالفت شديد كشورهاى عربى و از سوى ديگر با سوء ظن و ترديد كشورهاى اتحاديه اروپا مواجه گرديد. كشورهاى عربى هراسان از پيآمدهاى آن براى دولتهاى خود اين طرح را دخالت در امور داخلى خود انگاشتند. كشورهاى اروپايى در عين پشتيبانى از اين طرح آنرا غيرواقع بينانه و بلند پروازانه خواندند. آقاى شيراك رئيس جمهور فرانسه در ۹ ژوئن هشدار داد كه «تحريك منطقه براى ايجاد تغييرات ميتواند موجب تقويت بنيادگرايى و فروافتادن به دام مهلك جنگ تمدن ها گردد».
بعد از انتقادات اوليه از طرح خاورميانه بزرگ (GMENAI)، ديپلماتهاى آمريكا و اروپا بمنظور به جريان انداختن طرح خاورميانه بزرگ، رهبران كشورهاى عربى را تشويق كردند تا برنامه اصلاحات اقتصادى وسياسى خود را تا پيش از نشست سران گروه ۸ در ژوئن ۲۰۰۴ تدوين و ارائه نمايند تا در اين نشست طرح خاورميانه بزرگ به عنوان واكنش گروه ۸ به برنامه سران عرب ارائه شود.
در ژانويه ۲۰۰۴ دولت يمن يك كنفرانس منطقه اى پيرامون دموكراسى، حقوق بشر و نقش دادگاه هاى بين المللى برگزار نمود. قطعنامه اين كنفرانس كه به قطعنامه «سنا» معروف مى باشد، پشتيبانى كليه نمايندگان از اصول دموكراسى را تصريح كرد، خواهان پايان دادن به اشغال سرزمين هاى عربى شد و پيشنهاد تشكيل «فوروم گفتگوى دموكراتيك عربى» براى ارتقاء تبادل نظر بين دولتها و گروه هاى جامعه مدنى كشورهاى عربى را ارائه كرد. همزمان، آقاى بوش درجريان يك سخنرانى پيشنهاد كرد كه يك منطقه تجارت آزاد ميان ايالات متحده و خاورميانه ظرف مدت يك دهه تأسيس گردد. متعاقب كنفرانس سنا، در ماه فوريه ۲۰۰۴ محتواى «طرح خاورميانه بزرگ» به روزنامه عرب زبان الحيات درز پيدا كرد و توسط اين روزنامه منتشر شد. در مارس ۲۰۰۴ كنفرانس «اصلاحات در جهان عرب» در شهر اسكندريه مصر برگزار شد. سازمان هاى غير دولتى شركت كننده در اين كنفرانس طى تصويب يك قطعنامه از كليه كشورهاى عربى خواستند تا برنامه اصلاحات خود را به اجرا در آورند. اما شكست اجلاس سران اتحاديه عرب در تونس در اوايل مارس ۲۰۰۴ ضربه سختى به هدف دولت بوش براى به جريان انداختن طرح خاورميانه بزرگ در اجلاس ماه ژوئن گروه ۸ وارد ساخت. مصر و عربستان سعودى طرح ديگرى را به عنوان جايگزين طرح خاورميانه بزرگ مطرح ساختند كه موفقيت آميز نبود. در مه ۲۰۰۴ جامعه عرب (Arab League) بمنظور تصويب يك برنامه اصلاحات سياسى اقدام به تشكيل نشست فوق العاده در تونس نمود تا ابتكار عمل را بدست گيرد و مانع از آن شود كه طرح اصلاحات خاورميانه به عنوان برنامه گروه ۸ نمايان گردد. اما نتيجه اين نشست يك قطعنامه بيمايه بود كه تنها به كلى گويى سطحى پيرامون دموكراسى و حقوق بشر پرداخت و برنامه مشخصى را براى پيشبرد اصلاحات اقتصادى و سياسى منطقه ارائه نداد.
به دنبال مخالفت شديد كشورهاى عربى و عدم استقبال كشورهاى اروپايى، طرح خاورميانه بزرگ (GMENAI) تعديل شد و در ۱۰ ژوئن ۲۰۰۴ با نام جديد «طرح خاورميانه گسترده» ( (BMENAI) Broader Middle East and North Africa Initiative) در نشست گروه ۸ در «See Island» به تصويب رسيد. طرح مزبورشامل دو بخش است. بخش اول كه به مبحث ضرورت استقرار دموكراسى در خاورميانه اختصاص دارد، نسبت به پيش نويس نخست (GMENAI) از لحن ملايم ترى برخوردار است تا آنجا كه به يك بحث كلى در محاسن دموكراسى، آزادى، حكومت قانون و حقوق بشر نزديك ميشود. بخش دوم، مانند پيش نويس اول، برنامه نسبتا جامعى براى انجام اصلاحات اقتصادى در منطقه خاورميانه بزرگ است. در طرح «خاورميانه گسترده» ، با تعديل لحن بخش اول، بخش دوم كه به برنامه اصلاحات اقتصادى اختصاص دارد، برجسته تر مى نمايد. افزون بر اين، برخلاف پيش نويس اول كه در آن مسئله فلسطين و اسرائيل كاملاً ناديده گرفته شده بود، متن طرح «خاورميانه گسترده» به اختصار به ضرورت ادامه تلاشها براى حل مسئله فلسطين و اسرائيل اشاره مى كند. همچنين، متعاقب نشست ژوئن، گروه ۸ با انتشار يك بيانيه مستقل ضرورت استقرار صلح بين اسرائيل و فلسطين و اهميت كليدى «نقشه راه» را مورد تأكيد قرار داد.
عليرغم تعديل هاى انجام گرفته، اين طرح همچنان با نام اوليه آن، يعنى طرح خاورميانه بزرگ معروف است. كشورهاى منطقه همچنان با اين طرح سخت مخالفند و كشورهاى اروپائى نيز با احتياط بسيار به آن مى نگرند. از ميان كشورهاى منطقه تنها افغانستان، عراق، قطر، بحرين، جردن، تونس و يمن در ضيافت رسمى نشست گروه ۸ در «See Island» شركت كردند. عربستان سعودى و مصر با طرح مزبور كاملاً مخالفند. حسنى مبارك اظهار داشته است كه «تلاشهاى خارجى براى تحميل اصلاحات خيالى باطل است و ميتواند به هرج و مرج بيانجامد». عربستان سعودى حتى از شركت در نشست تونس، براى تهيه پاسخ كشورهاى عربى به طرح خاورميانه بزرگ خوددارى كرد. از سوى ديگر، منتقدين آمريكايى «طرح خاورميانه گسترده» برآنند كه اين طرح عمدتا بر امور اقتصادى تكيه دارد و به اصلاحات سياسى و تقويت سازمانهاى غير دولتى و نهادهاى جامعه مدنى توجه لازم را ندارد.
اولين نشست «طرح خاورميانه گسترده» در دسامبر ۲۰۰۴ در شهر رباط مراكش، با نام «فوروم آينده» (Forum for the Future) برگزار گرديد كه در آن علاوه بر كشورهاى گروه ،۸ نمايندگان تعدادى از كشورهاى منطقه مانند پاكستان، مغرب و تركيه نيز شركت داشتند. در واقع، «فوروم آينده» چارچوبى است براى نشست هاى منظم وزارى كشورهاى ذينفع جهت تدوين و بررسى پيشرفت برنامه اصلاحات منطقه. در اين چارچوب، به موازات نشست هاى مرتب رهبران سياسى دولتهاى مربوطه، نشست هائى بين رهبران اقتصادى و اجتماعى به ويژه نهادهاى جامعه مدنى كشورهاى منطقه نيز انجام مى پذيرد. دراولين نشست «فوروم آينده» در دسامبر ،۲۰۰۴ مبلغ ۶۰ ميليون دلار به برنامه هاى مصوب نشست اختصاص داده شد.

مبانى نظرى طرح خاورميانه بزرگ
از حمله ۱۱ سپتامبر اين نظريه در بين سياستمداران و افكار عمومى غرب به ويژه آمريكا قدرت گرفته است كه شرايط و ساختار سياسى و اقتصادى نا مطلوب كشورهاى خاورميانه يكى از دلايل رشد تروريسم بين المللى ميباشد. زيرا ساختارهاى اقتصادى و سياسى نا به هنجار، ناكارآمد، غير شفاف، استبدادى و فاسد موجب پيدايش دولت هائى شده است كه نميتوانند خواست هاى اقتصادى و سياسى مردم خود را برآورده نمايند. اكثر مردم اين منطقه از حق مشاركت در تعيين سرنوست سياسى خود محروم اند. دست آوردهاى اقتصادى در انحصار بخش كوچكى از جامعه است و عليرغم ثروت هاى ملى نسبتا قابل توجه، بخش عظيمى ازجمعيت در فقر به سر مى برد و از دست آوردهاى توسعه اقتصادى بى بهره است. نارضايتى در ميان طبقه متوسط، اقشار تحصيلكرده و جوانان نيز بسيار گسترده است. به عبارت ديگر، طرح خاورميانه بزرگ بر پايه اين فرض استواراست كه انجام اصلاحات اقتصادى، ارتقاء حقوق بشر و استقرار دموكراسى در خاورميانه، با افزايش مشاركت مردم منطقه در دست آوردهاى توسعه اقتصادى و سرنوشت سياسى كشورهايشان موجب كاهش نارضايتى و از بين بردن بستر رشد بنيادگرايى اسلامى و تروريسم بين المللى خواهد شد.
به اين ترتيب، بنا بر طرح خاورميانه بزرگ، آمريكا مصمم است تا جوامع منطقه خاورميانه بزرگ را دموكراتيزه كند زيرا معتقد است كه سرخوردگى مردم اين منطقه از دولتهاى خود ثبات و امنيت منطقه وجهان غرب به ويژه آمريكا را تهديد ميكند. در پشتيبانى اين نظريه، طرح خاورميانه بزرگ به آمار گزارش «توسعه انسانى جهان عرب» كه توسط سازمان ملل منتشر ميشود توجه ميدهد:
*كل توليد ناخالص ملى ۲۲ كشور عضو اتحاديه عرب از توليد ناخالص ملى اسپانيا كمتر است.
*نزديك به 40% جمعيت بزرگسال كشورهاى عرب، يعنى بالغ بر ۶۵ ميليون نفر بيسواد هستند كه دو سوم آنان را زنان تشكيل ميدهند.
*تا سال ۲۰۱۰ متجاوز از ۵۰ ميليون و تا سال ۲۰۲۰ متجاوز از ۱۰۰ ميليون نفر وارد بازاركار خواهند شد. براى جذب اين نيرو ميبايست هر سال دست كم ۶ ميليون اشتغال جديد توليد شود.
*اگر نرخ بيكارى منطقه در سطح كنونى آن باقى بماند، تا سال ۲۰۱۰ تعداد بيكاران منطقه از مرز ۲۵ ميليون نفر فراتر خواهد رفت.
*يك سوم جمعيت منطقه با ۲ دلار در روز زندگى ميكند. براى نجات اين جمعيت انبوه از چنگال فقر نرخ رشد اقتصادى منطقه ميبايد دست كم ۲ برابر شود يعنى از ۳% به ۶% در سال افزايش يابد.
*در مجموع تنها ۳.5 در صد نمايندگان پارلمان هاى منطقه زن هستند، در حاليكه اين نسبت براى منطقه جنوب صحراى آفريقا بالغ بر۸.4 در صد است.
*سهم كشورهاى عرب در كل توليدات كتاب جهان تنها ۱.1 در صد است كه ۱۵% آنرا نيركتاب هاى مذهبى تشكيل ميدهد. تعداد كتابهايى كه به زبان يونانى ترجمه ميشود ۵ برابر كل كتاب هائى است كه به زبان عربى ترجمه ميشود. اين در حالى است كه تنها ۱۱ ميليون نفر به زبان يونانى صحبت ميكنند.
*در جهان عرب براى هر ۱۰۰۰ شهروند تنها ۵۳ نسخه روزنامه به چاپ ميرسد. اين رقم در كشورهاى پيشرفته برابر ۲۸۵ نسخه، يعنى ۵ برابر ميانگين كشورهاى عرب است.
*تنها ۱.6 در صد جمعيت منطقه به اينترنت دسترسى دارد كه در مقايسه با ساير مناطق جهان، حتى منطقه جنوب صحراى آفريقا پائين ترين نرخ است.
*۵۱ در صد جوانان عرب خواهان مهاجرت به ساير كشورها ميباشند. نزديك به يك چهارم فارغ التحصيل هاى دانشگاه هاى عرب به خارج از كشورهاى خود مهاجرت ميكنند.
از نظر پوشش جغرافيايى، طرح خاورميانه بزرگ علاوه بر ۲۲ كشور اتحاديه عرب (Arab League) كشورهاى تركيه، اسرائيل، پاكستان، افغانستان و ايران را نيز در بر ميگيرد. اما شاخص هاى بالا در مجموع تصوير دقيقى از شرايط اقتصادى، سياسى و اجتماعى كل منطقه بدست ميدهند. براى مثال، منطقه خاورميانه بزرگ داراى بالاترين ميزان بيسوادى جهان به ويژه در ميان زنان است. در مجموع بالغ بر ۷۵ ميليون زن و ۴۵ ميليون مرد از جمعيت اين منطقه بيسواد هستند. وضعيت بيسوادى در افغانستان، پاكستان، يمن و مغرب به ويژه نگران كننده است.
گزارشهاى ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ «توسعه انسانى جهان عرب» نتيجه ميگيرند كه براساس تحقيقات انجام شده، جهان عرب از سه «كسرى» (deficit) رنج ميبرد:
۱-كسرى آزادى
۲-كسرى اشتغال
۳-كسرى توانمندى سياسى، اقتصادى و سياسى زنان.
طرح خاورميانه بزرگ مدعى است كه هدف آن از بين بردن اين كسرى ها در منطقه خاورميانه بزرگ است تا به اين ترتيب ثبات و امنيت جامعه جهانى به ويژه آمريكا را تامين و حفظ نمايد.
برنامه هاى پيشنهادى طرح خاورميانه بزرگ
بنا بر متن رسمى طرح خاورميانه بزرگ كه توسط گروه ۸ منتشر گرديد، اين طرح شامل سه حوزه فعاليت است:
*سياسى: در عرصه سياسى «طرح خاورميانه بزرگ» متذكر ميشود كه پيشرفت به سوى دموكراسى و حكومت قانون مستلزم ايجاد تضمين هاى موثرى در زمينه هاى رعايت حقوق بشر و آزادى هاى بنيادين و احترام به تنوع افكار و پلوراليسم است تا مشاركت مردم در تعيين سرنوشت سياسى جامعه را ممكن سازد. براى استقرار و گسترش دموكراسى، علاوه بر موارد پيشين اصلاح و نوسازى دستگاه دولت و شيوه مديريت و حكومترانى آن نيز ضرورى ميباشد.
*اجتماعى و فرهنگى: در حوزه اجتماعى و فرهنگى، آموزش براى همه، كاهش نرخ بيسوادى، بهبود دسترسى به آموزش به ويژه براى دختران و زنان، برابرى زن و مرد، آزادى بيان، دسترسى به فنآورى اطلاعات (information technology) و ارتقاء مهارت و آموزش نيروى كار از اهداف اصلى طرح خاورميانه بزرگ ميباشند.
*اقتصادى: در زمينه اقتصادى، اهداف طرح عبارتند از ايجاد اشتغال، ايجاد شرايط مناسب براى رشد بخش خصوصى، گسترش تجارت آزاد و سرمايه گذارى، ارتقاء همكارى هاى اقتصادى منطقه اى و بين منطقه اى، بهبود دسترسى به سرمايه، انجام اصلاحات در بخش مالى، اصلاح قوانين و ساختار حقوقى، اصلاح حقوق مالكيت، مبارزه با فساد و ارتقاء شفافيت. در چارچوب طرح خاورميانه بزرگ كشورهاى گروه ۸ متعهد ميشوند تا با ارائه كمكهاى مالى و خدمات فنى دولت هاى منطقه را در اجراى اهداف فوق يارى دهند.
بمنظور تسهيل و پيشبرد اصلاحات سياسى، اجتماعى و اقتصادى منطقه، طرح خاورميانه بزرگ اقدامات متعددى را در سه زمينه ارتقاء دموكراسى، ايجاد جوامع متكى بر دانش وگسترش فرصت هاى اقتصادى توصيه مى نمايد كه موارد عمده آنها به اختصار به شرح زير ميباشند. اين اقدامات در چارچوب سازمانى «فوروم آينده» هماهنگ و به اجرا گذارده خواهند شد. بنا به طرح خاورميانه بزرگ، نمايندگان رسمى دولتهاى گروه ۸ و كشورهاى منطقه بطور مرتب در چارچوب «فوروم آينده» ملاقات خواهند كرد و در زمينه پيشبرد برنامه اصلاحات سياسى، اقتصادى و اجتماعى منطقه به ويژه استقرارحكومت قانون، گسترش دموكراسى، تقويت نهادهاى جامعه مدنى، رعايت حقوق بشر و اصلاحات اقتصادى به تبادل نظر وهمكارى خواهند پرداخت. به موازات، نمايندگان سازمانهاى غير دولتى و گروه هاى اقتصادى كشورهاى منطقه و گروه ۸ نيز مستقيما با يكديگر وارد تبادل نطر و همكارى خواهند شد.

الف. ارتقاء دموكراسى
بنا بر طرح خاورميانه بزرگ، علاوه بر پشتيبانى مستقيم از جنبش هاى دموكراتيك منطقه، كشورهاى گروه ۸ ميتوانند با ارائه خدمات فنى، آموزشى و حقوقى به ايجاد ظرفيت هاى اجتماعى و سازمانى لازم براى رشد دموكراسى كمك كنند و بدينوسيله استقرار و گسترش دموكرسى در منطقه را تسهيل و تسريع نمايند. در اين حوزه اقدامات متعددى مطرح ميشوند كه موارد عمده آنها عبارتند از:
ايجاد ظرفيت هاى لازم براى انجام انتخابات آزاد: براى مثال ارائه كمكهاى فنى و آموزشى براى ايجاد سيستم هاى كارآمد و مستقل «ثبت رأى دهندگان» و «نظارت برانتخابات» .
آموزش و مبادلات پارلمانى: به ويژه در زمينه تدوين قوانين و اجراى اصلاحات حقوقى
تسهيل مشاركت زنان در رهبرى سياسى: تاسيس موسساتى جهت آموزش فنون مديريت و رهبرى به زنانى كه مايل به تاسيس و مديريت سازمانهاى غير دولتى و شركت در رقابت انتخاباتى براى كسب پست هاى سياسى ميباشند.
اصلاحات حقوقى و رفورم سيستم قضائى: ايالات متحده، اتحاديه اروپا، سازمان ملل متحد و بانك جهانى داراى برنامه هاى متعددى براى رفرم نظام حقوقى و قوه قضائى كشورهاى توسعه نيافته و در حال رشد ميباشند. اما اكثر اين برنامه ها در سطوح كلان كشورى عمل ميكنند، مانند آموزش قانون نويسى، مديريت قوه قضائيه و اصلاح قوانين حقوقى. درحاليكه در اكثر كشورهاى توسعه نيافته و در حال رشد موسساتى جهت ارائه مشاوره و خدمات حقوقى و قضائى به افراد وعامه مردم به صورت رايگان و يا نيمه رايگان وجود ندارد. كشورهاى گروه ۸ ميتوانند با ارائه كمكهاى مالى و فنى جهت تاسيس چنين موسساتى به استفرار حكومت قانون در كشورهاى منطقه كمك كنند. افزون بر اين، كشورهاى گروه ۸ ميتوانند با افزايش كمك هاى مالى و فنى به كشورهاى منطقه، براى مثال در زمينه آموزش و مبادله پرسنل قضائى، آموزش قانون نويسى و مديريت سيستم قضائى، پيشبرد اين اصلاحات را تسريع و تقويت كنند.
كمك به رشد رسانه هاى عمومى مستقل: رسانه هاى عمومى در كشورهاى خاورميانه مستقيما يا غير مستقيم تحت كنترل دولت ميباشند. غالبا اين رسانه ها فاقد توانايى هاى لازم براى ارائه تحليل و بررسى هاى حرفه اى و مستقل ميباشند و كيفيت كار آنها معمولا بسيار پائين است. اين كاستى موجب بيعلاقگى جامعه به رسانه هاى عمومى و كسرى اطلاعات لازم براى شركت موثر مردم درمديريت جامعه مى شود. كشورهاى گروه ۸ ميتوانند با اتخاذ اقدامات متعددى به حل اين مشكل كمك نمايند، مانند: مبادله ژورناليست هاى حرفه اى، آموزش ژورناليست هاى مستقل كشورهاى منطقه، ارائه بورس هاى تحصيلى به جوانان و ژورناليست هاى مستعد منطقه براى تحصيل در رشته هاى مربوطه در كشورهاى غربى، ارسال اساتيد و ژورناليستهاى حرفه اى به كشورهاى منطقه جهت آموزش ژورناليست ها در كشورهاى منطقه و غيره.
ارتقاء شفافيت و مبارزه با فساد: طبق تحقيقات بانك جهانى اكنون فساد بزرگترين مانع در برابر توسعه اقتصادى و سياسى كشورهاى در حال رشد و توسعه نيافته است. اين در حالى است كه در اكثر كشورهاى خاورميانه و آفريقاى شمالى فساد، به معناى سوء استفاده از موقعيت هاى دولتى و اجتماعى براى كسب منافع شخصى، اپيدميك شده و درعمق كليه دستگاه هاى دولتى و نهادهاى اجتماعى گسترش يافته است. براى كمك به حل اين مشكل طرح خاورميانه بزرگ كشورهاى گروه ۸ را فرا ميخواند تا علنا و به نحوى فعال از برنامه هاى سازمان ملل متحد و سازمان همكارى و توسعه اقتصادى (OECD) براى مبارزه با فساد در كشورهاى خاورميانه و آفريقاى شمالى پشتيبانى كنند. در چارچوب اين برنامه ها رهبران دولتهاى منطقه، سازمانهاى غير دولتى، موسسات مالى بين المللى و رهبران ساير كشورهاى عضو، برنامه هاى خود را براى مبارزه با فساد و تقويت پاسخگويى دولت به بحث و بررسى ميگذارند و سعى مى كنند تا آنها را با يكديگرهماهنگ سازند. همچنين، كشورهاى گروه ۸ ميتوانند كشورهاى منطقه را ترغيب نمايند تا اصول و برنامه هاى «تامين شفافيت و مبارزه با فساد» گروه ۸ را اختيار كنند و به اجرا بگذارند. افزون بر اين، طرح خاورميانه بزرگ از كشورهاى گروه ۸ ميخواهد تا چند برنامه مبارزه با فساد را به صورت آزمايشى درمنطقه آغاز نمايند.
ارتقاء جامعه مدنى: انجام اصلاحات سياسى و اجتماعى واقعى در خاورميانه، مانند هر منطقه ديگر، تنها به دست نيروهاى سياسى منطقه و سازمانهايى كه مردم آنرا نمايندگى ميكنند ميسر است. لذا، براى تسهيل و پيشبرد برنامه اصلاحات خاورميانه، كشورهاى گروه ۸ ميبايست به رشد و توسعه نهادها و سازمان هاى جامعه مدنى در منطقه كمك نمايند. بنا به طرح خاورميانه بزرگ اين مهم ميتواند از راههاى گوناگونى انجام پذيرد، مانند:
*اعمال فشار به دولتهاى منطقه جهت رعايت حقوق نهادها و سازمانهاى جامعه مدنى، به ويژه رسانه ها و سازمانهاى حقوق بشر و اجازه كار آزادانه به آنها بدون ايجاد مزاحمتها و محدوديتهاى سياسى.
*افزايش كمكهاى مالى به رسانه ها و سازمانهاى غير دولتى (NGO) منطقه كه در زمينه ارتقاء دموكراسى، حقوق بشر و حقوق زنان فعاليت ميكنند.
*افزايش بودجه سازمانهاى غير دولتى غربى (مانند بنياد دموكراسى آمريكا و بنياد وست مينستر بريتانيا) جهت ارائه خدمات فنى به سازمان هاى غير دولتى منطقه خاورميانه بزرگ، مانند آموزش فنون لازم براى ايجاد پايگاه (پلاتفورم) اجتماعى و سياسى، اعمال نفوذ و فشار بر دولتهاى خود وجلب پشتيبانى مردم و رسانه ها.
تاسيس سازمان گفتگو و همكارى براى ارتقاء دموكراسى: بمنظور ظرفيت سازى و تقويت نهادهاى دموكراتيك منطقه، طرح خاورميانه بزرگ كشورهاى منطقه و گروه ۸ را فراميخواند تا اقدام به تاسيس سازمان «گفتگو وهمكارى براى ارتقاء دموكراسى» نمايند. در اين سازمان كه تحت نظر فوروم آينده اداره خواهد شد نمايندگان دولتها، سازمانهاى غير دولتى و نهادهاى مدنى منطقه، كشورهاى گروه ۸ و اتحاديه اروپا به تبادل اطلاعات و تجربه پيرامون برنامه ها و شيوه هاى گسترش دموكراسى و تدوين برنامه هاى مشترك براى ايجاد و تقويت نهادهاى دموكراتيك خواهند پرداخت.

ب. ايجاد جوامع متكى به دانش
بنا به گزارشهاى توسعه انسانى جهان عرب، درجهان گلوبال نوين دانش شالوه و شاهراه توسعه و آزادى است. اما، همانطور كه در بخش پيش نشان داده شد جهان عرب عليرغم پيشينه تاريخى خود، به نحوى شگفت آور و تأسف آور از جهان دانش معاصرعقب افتاده است. بمنظورحل اين معضل، طرح خاورميانه بزرگ از كشوهاى گروه ۸ ميخواهد تا اقدامات جديد و گسترده ترى را جهت آموزش نيروى انسانى منطقه اتخاذ نمايند. بطور مشخص برنامه هاى پيشنهادى طرح خاورميانه بزرگ در اين حوزه عبارتند از:
*ارائه كمكهاى مالى و فنى به دولتها و سازمانهاى غير دولتى منطقه، با اين هدف كه نرخ بيسوادى منطقه را تا سال ۲۰۱۰ به ميزان ۵۰% كاهش دهند (به ويژه در ميان زنان) .
*تاسيس موسسات تربيت معلم به منظور تربيت ۱۰۰ هزارمعلم زن تا سال ،۲۰۰۸ بر مبناى رهنمون هاى «آموزش براى همه» سازمان يونسكو.
*ارائه كمكهاى مالى جهت چاپ كتاب هاى درسى (از طريق مشاركت بخش خصوصى و دولتى) و اهداى آنها به مدارس، دانشگاه ها و كتابخانه هاى منطقه.
*ايجاد مدارس جديد با استفاده از تكنولوژى و متدهاى آموزش نوين، بر مبناى طرح مدارس «Discovery» اردن كه با استقبال و موفقيت قابل توجهى همراه بوده است.
*برگزارى يك نشست متشكل از رهبران بخش هاى دولتى، خصوصى و سازمانهاى جامعه مدنى منطقه و همتاهايشان در ايالات متحده آمريكا و اتحاديه اروپا، بمنظور بررسى راههاى حل مسئله «كسرى دانش» در منطقه خاورميانه بزرگ.
*تاسيس موسساتى با مشاركت بخش هاى خصوصى و دولتى منطقه جهت مجهز كردن مدارس به تجهيزات كامپيوترى و دسترسى به اينترنت.
*تاسيس مدارس بازرگانى در منطقه با همكارى مدارس و دانشگاههاى كشورهاى گروه ۸.