در جريان انتخابات رياست جمهورى اخير، آيت الله مصباح يزدى، تقريباً تنها روحانى نام دار حوزه علميه بود كه آشكارا از محمود احمدى نژاد حمايت كرد- گرايش هاى موجود در حوزه علميه را شايد بتوان به سه طبقه فروكاست: سنت گرايى، نوگرايى و بنيادگرايى.
سنت گرايان، روحانيانى هستند كه ميراث بر نظام تعليمات و تفكر قديمى حوزه اند و، كم يا بيش، از دخالت مستقيم در امر سياست پرهيز مى كنند و بيشتر ترجيح مى دهند حافظ سنت فقهى باشند و از درگيرى با تحولات اجتماعى، فرهنگى و سياسى پيرامون بپرهيزند.
شايد بتوان نمونه هاى شاخص اين جريان را كسانى چون آيت الله حسين وحيد خراسانى و آيت الله سيد موسى شبيرى زنجانى دانست. اين هر دو، پس از درگذشت آيت الله محمدعلى اراكى و ديگر مراجع تقليد، در فهرست هفت گانه مراجعى قرار گرفتند كه جامعه مدرسين حوزه علميه قم معرفى كرد؛ اما هيچ كدام حاضر نشدند به آن چه «مرجعِ حكومتى» نام گرفته بدل شوند و آشكارا از تصميم هاى روزمره سياسى حاكمان دفاع كنند.
آقاى وحيد و آقاى شبيرى، الگوى رفتار سياسى بخشى از روحانيان در حوزه علميه هستند كه وابستگى مالى چندانى به منابع اقتصادى حكومتى ندارد و اغلب خود را در توجيه شرعى نظريه ولايت مطلقه فقيه ناتوان مى بيند.
روحانيون نوگراى حوزه
روحانيان نوگرا، بخشى ديگر از حوزه علميه را تشكيل مى دهند كه سراپا خود را درگير واقعيت دگرگون شونده اطراف كرده اند و به رويدادهاى فرهنگى، سياسى و اجتماعى واكنش مى دهند و از نسبت آنها با شريعت مى پرسند.
اين دسته از روحانيان در تلاش اند تا با نوآورى در تفسير فقهى و كلامى، به نقد درونى سنت روى آورند و آن را براى رويارويى با مسائل ايران معاصر نيرومند و كارآمد كنند. شمار فراوانى از اين روحانيان اهل قلم هستند و در مطبوعات حوزه و بيرون آن مى نويسند و يا انديشه هاى خود را در قالب كتاب منتشر مى كنند.
بيشتر اين روحانيان، در مقايسه با روحانيان سنت گرا، از معدل سنى پايين ترى برخوردارند و از نظر آگاهى و آشنايى به مسائل جهان امروز و از جمله آشنايى با زبان انگيسى در رتبه اى بالاتر قرار مى گيرند. با اين همه، اگر بخواهيم در ميان مراجع تقليد كنونى، كسانى را در اين گروه طبقه بندى كنيم، شايد آيت الله عبدالكريم موسوى اردبيلى و آيت الله يوسف صانعى را بتوان در قلمرو نوگرايان حوزه جاى داد.
نوگرايان تحت تعقيب
آقاى موسوى اردبيلى با تأسيس دانشگاه مفيد، محيطى نسبتاً آزاد براى ارتباط استادان علوم انسانى دانشگاه با حوزه و تربيت مدرن روحانيان فراهم آورده است. آيت الله صانعى نيز با فتواهاى خلاف عادت اش در زمينه مسائل روز شناخته مى شود. افزون بر سنت گرايان، نوگرايان حوزه هم، اغلب، به نظريه ولايت مطلقه فقيه به چشم ترديد مى نگرند و بسيارى از آن ها حتا مبانى فقه را در پيشگاه كاوشى بنيادى قرار مى دهند.
روحانيان نوگرا، كه به اصطلاح روشنفكران حوزه قلمداد مى شوند، مى كوشند فاصله خود را با نهادهاى حكومتى موجود در حوزه حفظ كنند و بسيارى از آن ها نيز بارها به تيغ تعقيب و مجازات دستگاه هاى اطلاعاتى و امنيتى- از جمله دادگاهِ ويژه روحانيت- گرفتار آمده و تفتيش عقايد شده اند.
بنيادگرايان، اقليت قدرتمند
بنيادگرايان حوزه از نظر شمار در اقليت اند؛ اما از نظر امكانات و سازمان دهى، چيرگى حيرت انگيزى دارند. در كنار دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، تيپ مستقل هشتاد و سه امام صادق (يك سازمان نظامى- حوزوى)، نمايندگى ولى فقيه در سپاه پاسداران، مستقر در دانشگاه شهيد محلاتى، دادگاه ويژه روحانيت، دفتر آيت الله على خامنه اى، رهبر جمهورى اسلامى، موسسه آموزشى پژوهشى امام خمينى و موسسه مطالعات اديان از جمله كانون هاى اصلى رهبرى جريان بنيادگرا در حوزه علميه قم هستند و همه وابسته به رهبر جمهورى اسلامى به شمار مى روند.
حتا برخى از اين نهادها مانند دفتر تبليغات اسلامى، جدا از فعاليت مستقل اقتصادى و دريافت بودجه از دفتر رهبر جمهورى اسلامى، سالانه چهارده ميليارد تومان بودجه از دولت مى گيرند.
دو مرجع شاخصى كه از جريان بنيادگراى حوزه حمايت مى كنند، آيت الله ناصر مكارم شيرازى و آيت الله حسين نورى همدانى هستند كه هر دو موسسه هاى مذهبى مستقلى براى خود دارند و به فعاليت اقتصادى- خارج از نظام وجوهات شرعى- نيز مى پردازند.
آيت الله مصباح، حجتيه و بنيادگرايى
اما شخصيت پرآوازه بنيادگرايان حوزه، آيت الله محمد تقى مصباح يزدى است كه اكنون رياست موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى را به عهده دارد. وى از چهره هاى شناخته شده گروهى بود كه انجمن حجتيه خوانده مى شود. از اين رو، در دوران مبارزه با رژيم پهلوى، آقاى مصباح از كسانى بود كه اصل مبارزه با حكومت موجود را حرام مى دانست.
پس از انقلاب نيز آقاى مصباح به دليل فقدان سابقه سياسى، تا سال هاى پايانى حيات آيت الله خمينى، بنيان گذار جمهورى اسلامى، تنها به فعاليت در موسسه در راه حق ادامه داد؛ موسسه اى كه پيش از انقلاب و در پيوند با انديشه هاى انجمن حجتيه تأسيس شد.
آن گونه كه بسيارى از روحانيان در قم مى گويند آيت الله مصباح حتا با شركت طلبه ها در جنگ ايران و عراق مخالف بود و آن را حرام مى دانست. اما در اواخر دوران حيات آيت الله خمينى، وى توانست با جلب حمايت هاى مالى هواداران اش، موسسه باقرالعلوم را بنياد نهد. پس از دستيابى آيت الله خامنه اى به رهبرى، آيت الله مصباح در مقام يكى از نظريه پردازان اصلى ولايت مطلقه فقيه در سخنرانى هاى پيش از خطبه نماز جمعه تهران ظاهر مى شد و طى چند سال، هر دو هفته يك بار ديدگاه هاى سياسى خود را بيان مى كرد.
آيت الله خامنه اى نيز در يك سخنرانى از وى تجليلى بى نظير كرد و او را تداوم زنده آيت الله مرتضى مطهرى توصيف نمود.
مشهورترين روحانى وابسته به حكومت
آقاى مصباح يزدى توانست با بودجه چند ده ميليارد تومانى موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى را تأسيس كند. كار اصلى اين موسسه، از نظر گرداننده گان آن، تربيت نيروى فكرى براى خدمت به ولايت مطلقه فقيه است. آقاى مصباح، اكنون مشهورترين شخصيت وابسته به حكومت در حوزه علميه ارزيابى مى شود كه در تحولات سياسى، همواره از حمايت گروه فشار بهره مند است و در اظهارنظرهاى خود از محافظه كاران تندرو جانب دارى مى كند.
در جريان انتخابات رياست جمهورى اخير، آيت الله مصباح يزدى، تقريباً تنها روحانى نام دار حوزه علميه بود كه آشكارا از محمود احمدى نژاد حمايت كرد؛ نامزدى كه بر خلاف پيش بينى ها و نظرسنجى ها توانست رياست جمهورى نهم ايران را از آن خود كند.
گرايشهاى سه گانه حوزه و انتخابات
سنت گرايان حوزه، عموماً از اظهار نظر درباره نامزدهاى انتخاباتى پرهيز كردند. نوگرايان نيز در محافل خود از مصطفى معين، نامزد اصلاح طلب و نزديك ترين نامزد به محمد خاتمى رئيس جمهورى هوادارى مى كردند؛ اما در دور دوم، شخصيت هائى چون آقاى اردبيلى و آقاى صانعى با دادن اطلاعيه، به تلويح و تصريح از نامزدى اكبر هاشمى رفسنجانى در برابر محمود احمدى نژاد حمايت كردند. شمارى از نوگرايان و سنت گرايان حوزه هم- هر كدام با دلايلى گوناگون- به لزوم شركت در انتخابات باور نداشتند.
دست يابى آقاى احمدى نژاد به رياست جمهورى، همان قدر كه بنيادگرايان حوزه به رهبرى آيت الله مصباح يزدى را خرسند كرد، سنت گرايان و نوگرايان را در بهت و دلهره فروبرد. آيت الله مصباح يزدى در يك سخنرانى، آشكارا مدعى شد امام دوازدهم شيعيان به صراحت از محمود احمدى نژاد حمايت و براى رياست جمهورى وى دعا كرده است. به نظر مى رسد اكنون، به ويژه، رابطه مالى بنيادگرايان حوزه با دولت و مجلس شوراى اسلامى رو به بهبود بگذارد و بر خلاف تجربه هشت سال گذشته، گنجاندن بودجه هاى كلان تر دولتى براى موسسه هاى نظامى- امنيتى- حكومتى حوزه- از آن دست كه نام برديم- با دشوارى كمترى برخورد كند.
آينده روحانيون غيردولتى
از اين سو، سنت گرايان و نوگرايان هر كدام به طريقى با بدگمانى و ترس به آينده مى نگرند. آيت الله عبدالله جوادى آملى، روحانى بنيادگرايى كه به تازگى از تندروى هاى خود كاسته، به دليل دفاع از نامزدى اكبر هاشمى رفسنجانى در جريان تبليغات انتخاباتى، هدف هجوم و حمله هواداران آقاى احمدى نژاد قرار گرفت. اين امر، زنگ خطرى را براى سنت گرايان و نوگرايان حوزه علميه به صدا درآورده است.
پيروزى بنيادگرايان حوزه بر سنت گرايان و نوگرايان، در پى اقتدار مطلق در امكانات مالى، بسيج گرى اجتماعى و بهره مندى از پشتيبانى حكومتى است. در شانزده سال گذشته، انتقاد اصلى سنت گرايان و نوگرايان به حكومت اين بوده كه رهبران جمهورى اسلامى با صرف هزينه مالى و امنيتى بالا، استقلال و كرامت حوزه را سلب نموده و كوشيده اند آن را به زرادخانه شرعى حكومت بدل كنند و مخالفان روحانى خود را به نوعى سركوب نمايند. اين هراس، اكنون پررنگ تر شده است.
نگرانى اصلى طيف نوگرا و سنت گراى حوزه، احتمال افزايش عنان گسيختگى نهادهاى حكومتى مانند دادگاه ويژه روحانيت و تيپ مستقل هشتاد و سه امام صادق و كنترل سياسى و امنيتى حوزه است.
اين هراس ها در دو دهه پيش، بيش و كم، وجود داشته است. احتمال نگران كننده مهم تر شايد از آن جا باشد كه با دست يابى محمود احمدى نژاد به رياست جمهورى، بنيادگرايان حوزه در پى ريختن برنامه هاى بلندمدت تر و گسترده تر باشند.
حكومتى شدن اجازه اجتهاد
طبق قوانين جمهورى اسلامى، شمارى از مناصب سياسى، مانند برخى مقامات قوه قضائيه، وزارت اطلاعات، عضويت در گروه فقيهان شوراى نگهبان قانون اساسى و نيز نمايندگى مجلس خبرگان رهبرى در انحصار روحانيانى است كه به درجه اجتهاد نائل آمده اند.
پيش از آن كه آيت الله خامنه اى شوراى مديريت حوزه علميه را به مركز مديريت حوزه علميه بدل كند و آن را يك سره زير سلطه خود بگيرد، تشخيص اجتهاد يك روحانى به شيوه سنتى صورت مى گرفت؛ يعنى يك روحانى، تنها با اخذ اجازه اجتهاد از استاد فقيه خود، مجتهد شناخته مى شد. اما پس از تشكيل مركز مديريت حوزه علميه، تشخيص اجتهاد يك روحانى در انحصار فقيهان شوراى نگهبان و مركز مديريت حوزه علميه قرار گرفت.
فقيهان شوراى نگهبان و گردانندگان اصلى مركز مديريت حوزه علميه، به طور مستقيم، با حكم رهبر جمهورى اسلامى تعيين مى شوند. با حكومتى شدن اجازه اجتهاد، بسيارى از مجتهدان سنتى از ورود به مناصب سياسى سرباز زدند و در عوض شمارى از روحانيان جوانى كه از پشتيبانى سياسى حكومت بهره مند بودند به درون ساختار قدرت راه يافتند.
اگر بنيادگرايان حوزه احساس كنند با آغاز دوره تازه رياست جمهورى به چيرگى بيشترى بر حوزه و نهادهاى آن دست پيدا كرده اند، ممكن است از فرايند صدور اجازه اجتهاد بهره بردارى سياسى بيشترى كنند.
انتخابات آتى مجلس خبرگان
شمارى از سنت گرايان و نوگرايان حوزه باور دارند با افزايش توليد مجتهدهاى حكومتى، ممكن است در آينده اى نزديك، مناصب حكومتى، بيش از اكنون، به دست بنيادگرايان بيفتد.
در اين راستا، احتمال مى رود در انتخابات آينده مجلس خبرگان رهبرى، شمار بيشترى از مجتهدان حكومتى و بنيادگرا به اين مجلس راه يابند و در نتيجه روحانيان مستقلى مانند آيت الله كاظم نورمفيدى، امام جمعه گرگان و نماينده استان گلستان در مجلس خبرگان و يكى از معدود امامان جمعه هوادار محمد خاتمى، در اقليت بيشترى قرار بگيرند. اين روند ممكن است از نفوذ اكبر هاشمى رفسنجانى بر مجلس خبرگان نيز بكاهد و به تضعيف جبهه ميانه روى اين مجلس بينجامد.
اگر مجلس خبرگان زير اقتدار نسبى بنيادگرايان حوزه برود، نه تنها صف آرايى تازه اى ميان حكومت و حوزه شكل خواهد گرفت كه حتا ممكن است آيت الله خامنه اى هم در موقعيت تازه اى قرار گيرد.
احتمال ادامه حذف ميانه روها
درست است كه رهبر جمهورى اسلامى در شانزده سال گذشته همواره از بنيادگرايان حمايت سياسى و مالى كرده، اما بنا به جايگاهِِ خود مى كوشيده شمارى از ميانه روان را نيز در كنار خود نگاه دارد. حذف روحانيان ميانه رو در بدنه قدرت، نهاد رهبرى را در انحصار كامل بنيادگرايان درخواهد آورد.
از اين رو، ممكن است اتفاقى كه در جريان انتخابات با حذف مهدى كروبى و اكبر هاشمى رفسنجانى از رقابت هاى انتخاباتى افتاد، در آينده ابعاد گسترده اى پيدا كند. در اين صورت، آيت الله خامنه اى با چالش هاى تازه اى روبه رو خواهد بود كه اين بار از اردوگاهِ هواداران ولايت مطلقه فقيه سرچشمه مى گيرد.
