محور مقابله هاى جديد
مسكو، پكن و تهران در ميان؟!
كشاكش هاى تازه اى در افق آسيا و اروپا و آمريكا در حال ظهور است. جبهه وسيعى از مقابله در محور مسكو- پكن به مدد كشورهاى مقاوم در برابر گسترش نفوذ آمريكا آراسته مى شوند. چين و روسيه مخالف استقرار نظامى دورمدت آمريكا و نمونه هاى عراق و افغانستان اند. سعى آنها بر اين است تا با حمايت از ايران و رؤياها و هدف هاى اتمى اين كشور و نيز كره شمالى و جلب دوستى عميق قزاقستان و تاجيكستان و ازبكستان و قرقيزستان جبهه فرق را آرايشى استوار دهند. حرف سياسى آنها اين است كه در اين جبهه، دموكراسى از نوع غربى اش زمينه عملى ندارد و قبول نظام هاى مقتدر ملى به واقعيت و حال و هواى فرهنگى اين سامان نزديكتر است. كنفرانس اخير آستانه در قزاقستان كه اخيراً برگزار شد آغازى بر كشاكش هاى تازه جهانى است. آمريكا كه مى خواست به دنيا بباوراند كه همه جا به دنبال هديه دموكراسى است دريافت كه رقبا اين هديه را نفتى تلقى كرده اند- كه حقيقى است. پس اين فكر كه بازى با دموكراسى بدتر از ديكتاتورى است در مردم ايران و آسياى مركزى جا افتاده و ممكن است تهران حلقه مؤثر محور مسكو- پكن شود. برگ برنده چين و روسيه شناخت بهتر آنها از آسياى مركزى است ولى سرمايه گذارى هاى چين در زمينه هاى نفت و ديگر انرژى ها و هوشيارى روسيه نفت گر و نفت شناس و توسعه بخش صنايع هسته اى را هم بايد به حساب گرفت. چين و روسيه طالب تعيين تاريخ خروج نظاميان آمريكا از اين مناطق اند.
همه چيز برمى گردد به نفت و همه چيز مى چرخد حول محور ذخاير نفتى جهان كه اگر حتى به اختصار باز نگريم بازى هاى سياسى براى منطقه در رابطه با قدرت هاى طراز اول جهان بهتر فهميده مى شوند.
ذخاير نفتى و دلهره هاى سياسى
زمين شناسان مأمور كمپانى هاى نفتى مدعى اند تمامى كره زمين را كاويده اند و مشكل است بشود ادعا كرد كه ذخاير تازه اى يافته شود. بنابر اين بعد يك قرن و نيم بهره مندى بايد سقوط نفت را شاهد بود و اقتصاددانان مى گويند سقوط نفت سقوط سرمايه دارى است. اين سخن از «John-Vidal نويسنده از «پانوراما» روزنامه وابسته به محافل دولت فعلى مشتهر به مبالغه... و به هر حال دست اندركار تحقيقات نفتى» است.
كالين كمپل عضو مؤسس مركز تحقيقات و تجزيه تحليل هاى كمبود نفتى در لندن مى گويد كمبود هست، مبارزه ها هم تشديد مى شوند ولى كمپانى هاى نفتى و دولت ها در ميان ميزان ذخاير نفتى جهان حقيقت را به مردم نمى گويند. بديهى است كه بدلايل تجارى و بازاريزيهاى دولتى و بخش خصوصى كمپانى ها از ميزان ذخاير كشف شده درست خبر ندهند. ولى به محض اين كه كالين كمپل مى گويد در باب نفت باروند فعلى تا ۴۰ سال ديگر و در باب گاز تا ۶۰ سال ديگر كمبودى نخواهد بود كمپانى B.P. خبر مى دهد كه ذخاير نفت و گاز جهان تا ۸۸ سال ديگر ما را تأمين مى دهند. پس اين كه دولت هاى مالك نفت به دلايل تجارى راست نمى گويند چون ۹۹درصد ذخاير نفتى را مالك اند. سخن نابجائى نيست (گاردين، فيگارو، ماه جون ۲۰۰۵ از قول كمپل كمبود سالانه را بين ۲ تا ۳۰درصد رقم مى زنند.)
محققان مسلماً بيكار ننشسته اند. اينك طرح هائى ۱۵ تا ۲۰ ساله در دست محققين نفتى و انرژى هاى ديگر است كه در تاريخ بى نظيرند. از جمله در اروپا طرح ITER كه سرپوشيدگى هاى بسيار دارد.
مسئله اساسى محققان نفتى يافتن اين نكته است كه كى و كجا (در كدام كشور) به نقطه عطف مصرف نفت مى رسيم تا بشود تداركات لازم به جهت پرهيز از عوارض بد سقوط را ديد.
ميزان ذخاير آمريكا در امر نفت از ديگران كمتر است پس نگرانى آمريكا بيشترين است. از جمله مرجع عالى بازار پولى نفت (SFC) مى گويد سال ديگر به نقطه عطف مى رسيم و بعد از آن رو به كمبود مى رويم. (گاردين).
مسلماً جنگ عراق و مصرف روزافزون چين و هند و گرم شدن كره زمين تحول تازه اى در مطالعات نفتى پديد آورده است. از جمله آن كه بهاى نفت ظرف دو سال اخير از ۲۸ به ۶۰ و اندى دلار رسيده و اعتراض شديدى هم مردم ندارند. مثل اين كه همه، عواقب كار را پذيرفته اند. فزونى بهاى نفت را اوپك مى خواست با افزايش توليدى برابر ۰۰۰/۵۰۰ بشكه در روز جبران كند ولى واماند. كشورهاى عضو اوپك در حال حاضر به سبب وضع خاورميانه تحت اشغال نظامى آمريكا ناتوان اند. آنها از افزايش بهاى نفت سود مى برند ولى تورم و فقر و فساد كشورهائى مانند عراق و ايران مانع آرمان هاى قديم اوپك است. اوپك مى خواست بهاى نفت را در بشكه اى ۴۰دلار ثابت نگهدارد ولى ايران جنگ ديده و انقلاب زده و آمريكاى محتاج تأمين هزينه هاى نظامى خاورميانه تا آسياى مركزى و عراق ويران و بدهكار از بالا رفتن بهاى نفت ولو به صورت مصنوعى بدشان نمى آيد. سود آنى ناشى از اين بالا گرفتن بهاى نفت چين را معترض و روسيه را تهديد كننده ساخته است. آرايش جبهه ها واقعيتى است و اروپا در آتش نرخ بيكارى مى سوزد پس دول اروپا از بابت عدم تطبيق سياست هاى اجتماعى بهم مى غرند. نرخ بيكارى جوانان در فرانسه، فنلاند، اسپانيا، آلمان و بلژيك غوغا مى كند. اين نرخ بين ۱۵ تا ۲۲درصد است. در يونان نرخ بيكارى جوانان قريب ۲۷درصد است و در ايتاليا ۲۴ درصد. در اين حال مردم عادى به علل اصلى كه به قول تونى بلر نخست وزير بريتانيا و رئيس فعلى اتحاديه اروپا ضعف آموزش ها است توجه ندارند و به علت هائى مثل ايران شرمنده نرخ بيكارى جوانان خود در مقايسه با غرب نيستند. اختلاط مباحثى روى آورده كه اگر به هرج و مرج نكشد و نظريه بازان از آن ايسم تازه اى استخراج نكنند عجيب است.
روند كسر ذخاير نفتى موجود به قول محافل آمريكائى سه بار بيش از روند كشف ذخاير است و BILL POWER در روزنامه كوير اينترنشنال كانادائى مى گويد: «كمبود نزديك است.»
اينك همه كمبود را پذيرفته اند تنها نمى دانند نقطه و زمان شروع ان كجاست و كجا است و همين خلاء دلهره هاى سياسى را پديد آورده به طورى كه هيچ قدرتى نمى تواند استوار و پا برجا از نظرات خود دفاع كند. هر نوع پيشگوئى، خطرناك و همه نوع پرده پوشى مجاز شده است. به بعض اعداد مصرف بسيار اتكاء مى كنند از جمله سطح تقاضاها كه در سال ۲۰۳۰ سالانه يكصد و بيست ميليارد بشكه مى رسد.
به بعض اكتشافات هم در روسيه و آفريقا اميدوارند. ولى اين ها هيچ چيز از دلهره هاى سياسى نمى كاهد. اين دلهره ها به جنگ نمى كشد. قدرت هاى بزرگ از هر نوع جنگ بيزارند و ناتوان. در اين حال حركات اعتراض در ميان گروه هاى سياسى داخل ۱۸ كشور مولد و مالك نفت قدرت مى گيرد. قدرت ها ديگر نمى توانند آنها را حقير و ناديده بگيرند پس رو به مذاكره مى كنند. در هر جا و با هر كس، وانگ ها را از گروه هاى موسوم به تروريست رفته رفته برمى دارند. ممكن است اين امر القاعده را مشمول خود نسازد ولى القاعده هم مثل هر سازمان سياسى براى رسيدن به هدف مذاكره پذير مى شود.
برگرديم به محور مقابله مسكو- پكن و تهران و حتى دهلى در ميان اين دو قطب. ذخاير عمده نفت در عربستان و عراق و ايران اند. حساب هاى آمريكائيان درست از آب درنيامد و معلوم شد كه خاورميانه آمريكائى نمى شود يعنى كه نمى تواند بشود (نگاه كنيد به مجموعه مقالات- كتاب شاهد زمان- نگارنده). معهذا وسوسه ها به آمريكا فرصت داد تا افق كشورهاى آسيا مركزى را دست كارى كنند. آنها به قول روزبه بوالهرى كارشناس انقلاب هاى رنگين و براساس گزارش سيا فرض كرده اند كه روسيه فدراتيو تا دهسال ديگر از هم مى پاشد (گزارش- شماره ارديبهشت سال ۱۳۸۴). ولى چين و روسيه خط دفاعى جديدى را تدارك ديده اند و بعيد نيست مسكو محور برلن و پاريس را قدرتمند نكند. آمريكا در اروپاى شرقى دوستانى دارد منتهى هم ضعيف اند و هم در جرگه اتحاديه اروپا قرار دارند.
در يكصد و پنجاه سال گذشته نفت تمدن خود را زائيد. هرگز كشورى به خاطر نفت تسخير نشد (عراق از استثنائات است) به عكس كار رقابت در مناطق نفوذ به اوج رسيد. جوامع صنعتى و بيش از جوامع غير صنعتى آسيب پذيرند. اين است كه جنگ مشغله جوامع كمتر يا ابداً صنعتى ها شده است. برخورد تمدن ها نظريه قابل دفاعى نيست برعكس مقاومت هاى فرهنگى اصلى است كه آسيائى ها در آن تبحر دارند و چين و روسيه و ايران و عراق و تمام خاورميانه و آسياى مركزى زمينه اى قديمى دارد و بسيارى از كشورهاى اروپائى هم قواعد اين بازى را بلدند كه چگونه عليه آمريكا بچرخانند.
وقتى كشورهاى بزرگ صنعتى تاب و تحمل جنگ را نداشته باشند تمام نبوغ سياسى خود را بر مذاكره و تمان نبوغ علمى محققان را بر فن آورى در جهت نيروى جانشين نفت خواهند نهاد.
عصر نفت براى جهان ترقى و توسعه آورد. تجدد را در عقب مانده ترين كشورهاى خاورميانه و آسيا دامن زد. ولى جاى نفت در خاورميانه و بازارش در غرب بود و هست. كشورهاى نفت خيز از بابت نفت به بعضى مدارج ترقى رسيدند ولى از رسيدن پاى ملل راقيه (به قول نسلى كه در ايران به انقلاب مشروطه دست زد) عاجز ماندند. ايران امروز مشكل عمده اش تورم و فساد و دورى از دانش و بينش روز است. رهبران اين مشكل را جابجا مى كنند و آن را با شعارهاى ضد آمريكا از ديده ها مى پوشانند. اگر خللى در شيوه مديريت است، اگر نقصى در طرح هاست، اگر شائبه اى در انتخابات است از مديريت ها و رهبريهاست. وضع به گونه اى است كه رفسنجانى از متقلبان، به خدا شكايت مى كند نه به دادگسترى. آيا ايشان هم دريافته كه در ايران دادرسى نيست و نفت فروشى آئين شده است نه نفت شناسى؟ در همان حال احمدى نژاد مدعى است بانك ياحسين ايران سربلند مى شود چون مشهد و مرقد حضرت رضا مركز جهان است. چنين است كه ايران امروز چاره اى جز قراردادن خود در ميانه محور پكن و مسكو ندارد و تصميم در باب صنايع هسته اى با كمك روسيه ميسر است و لاغير، پس بحران ادامه خواهد داشت.