سر دنيس رايت، ديپلمات بريتانيايى كه در هشت سال آخر دوره خدمت خود در وزارت خارجه بريتانيا سفير اين كشور در ايران بود (۱۹۷۱- ۱۹۶۳) هفته گذشته در سن ۹۴ سالگى درگذشت.
مطلب زير نگاهى است به زندگى او كه در شماره امروز (۲۳ مه) روزنامه گاردين چاپ شده است:
سر دنيس رايت فردى پرمعلومات و فاضل بود. او شخصيتى عمل گرا داشت و در عرصه تجارت هم بسيار باتجربه بود.
او جزو گروه كوچكى از كارمندان وزارت خارجه بريتانيا بود كه پس از جنگ جهانى دوم در سنين بالاتر به استخدام اين وزارتخانه در آمدند با اين هدف كه از تجارب گوناگون آنها استفاده شود.
سر دنيس رايت كه پس از پايان تحصيلاتش در آكسفورد در بخش تبليغات كمپانى توليد سيگار «گالاهر» مشغول به كار شده بود به هيچ وجه قصد ورود به عرصه فعاليتهاى ديپلماتيك نداشت اما با آغاز جنگ جهانى دوم در سال ۱۹۳۹ از رومانى سر در آورد و كنسول بريتانيا در شهر كنستانتا او را ترغيب كرد كه براى مدتى در مقام نايب كنسول موقت، در زمينه جنگ اقتصادى فعاليت كند.
او در همان سال ازدواج كرد و همراه با همسرش ايونا بقيه سالهاى جنگ را در نقاط دور افتاده اى در تركيه مانند طرابوزان و مرسين در سواحل درياى سياه خدمت كرد.
رايت در سال ۱۹۴۶ به استخدام رسمى وزارت خارجه بريتانيا در آمد و در مقام دبير اول به بلگراد فرستاده شد. او سپس بعنوان كنسول بريتانيا در شيكاگو سرگرم كار شد و از تخصص خود در زمينه تجارت، در امر نظارت بر فعاليتهاى تجارى ايالتهاى غرب ميانه آمريكا بهره جست. او از سال ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۱ مقام سركنسولى را بر عهده داشت.
رايت در سال ۱۹۵۱ به لندن بازگشت و عهده دار رياست دپارتمان روابط اقتصادى وزارت خارجه بريتانيا شد. اين دپارتمانى بود كه به مسائل مربوط به نفت نيز مى پرداخت. از اين رو فرستادن رايت به ايران براى انجام ترتيبات مربوط به از سرگيرى روابط ديپلماتيك كه در پى ملى شدن صنعت نفت در دوره دولت دكتر محمد مصدق قطع شده بود انتخاب درستى بود. او در سال ۱۹۵۳ در مقام كاردار به ايران رفت و تا سال ۱۹۵۵ كه سفير جديدى به ايران فرستاده شد در مقام مشاور خدمت مى كرد.
رايت در سال ۱۹۵۵ به لندن فراخوانده شد تا در چهار سال آينده به عنوان دستيار معاون وزير خدمت كند. او سپس از سال ۱۹۵۹ در نخستين پست خود به عنوان سفير، به اتيوپى فرستاده شد و سه سال در آديس آبابا خدمت كرد.
رايت در سال ۱۹۶۳ به مقام سفير بريتانيا در ايران منصوب شد. طى سالهايى كه او در ايران خدمت كرد (۱۹۷۱- ۱۹۶۳) سالهاى نسبتا آرامى براى محمد رضا پهلوى شاه فقيد ايران بود. تخصص رايت در عرصه تجارت بويِژه در ارتقاى صادرات بريتانيا به ايران از جمله قراردادهاى مهم تسليحاتى، موثر و سودمند بود.
پس از انقلاب اسلامى سال ۱۹۷۹ كه حكومت محمد رضا پهلوى را سرنگون و آيت الله خمينى را بر مسند قدرت نشاند، رايت يك بار ديگر با محمد رضا شاه كه مدت كوتاهى در جزاير باهاما در تبعيد بسر مى برد ملاقات كرد. مارگارت تاچر نخست وزير وقت بريتانيا، رايت را كه در آن زمان تحت نام مستعار آقاى ادوارد ويلسون سفر مى كرد نزد شاه فرستاده بود تا به او بگويد كه دولت بريتانيا از سفر او به اين كشور استقبال نخواهد كرد.
رايت و همسرش هر دو افراد ماجراجويى بودند و از فعاليتهاى خارج از محافل پر زرق و برق ديپلماتيك در پايتخت كشورها لذت مى بردند. آنها به پيك نيك همراه با اسب سوارى و سفر به روستاهاى دورافتاده بيشتر از ضيافتهاى پرشكوه شام علاقه داشتند.
آنها فضاى زندگى ديپلماتيك در اتيوپى و ايران را مطلوب تر از پايتخت هاى كشورهاى پيشرفته مى دانستند. آنها همچنين نزد كارمندان خود و همچنين جوامع بريتانيايى ساكن كشورهايى كه در آنجا اشتغال داشتند بسيار محبوب بودند.
رايت در دوران بازنشستگى نيز علاقه خود را به ايران دنبال كرد. او از سال ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۹ رئيس انجمن ايران و از سال ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۷ رئيس انستيتوى مطالعات ايرانى در بريتانيا بود. اما فعاليت اصلى او در موضوع مورد علاقه اش نوشتن دو كتاب «انگليسى ها در ميان ايرانيان» (۱۹۷۷) و «ايرانيان در ميان انگليسى ها» (۱۹۸۵) بود كه شيوه تحقيق و نگارش آن ستودنى است.
او در سال ۱۹۷۲ به عضويت افتخارى كالج سنت ادموندز دانشگاه آكسفورد كه زمانى در آنجا تحصيل كرده بود در آمد و در سال ۱۹۷۵ عضويت افتخارى كالج سنت آنتونى دانشگاه آكسفورد را پذيرفت. سر دنيس رايت مردى متواضع و بسيار با جذبه بود كه شوخ طبعى گيرايى داشت. شخصيت جذاب او در كتاب خاطرات همسرش به نام «عروس درياى سياه» (۱۹۹۷) بازتاب يافته است.