در پى يك هفته ناآرامى سياسى در ازبكستان و تلاش دولت اين كشور براى متقاعد كردن جهانيان براينكه سبب ساز اين ناآرامى ها گروه هاى تندرو اسلامى بوده اند كه خيال سر نگونى حكومت اين كشور و بر پايى حكومت اسلامى را داشته اند، جهانيان توانستند با يكى از رهبران اين «تندروان اسلامى» آشنا شوند.
بختار رحيموف، كشاورز دامدار خرده پاى قره سو- شهرى مرزى با جمعيتى ۲۰ هزار نفره است كه سالهاست به بركت سياست هاى حكومت مركزى از بيكارى رو به رشد و اقتصاد ويران رنج مى برد.
آنچه كه در چهره بختار رحيموف اما بيشتر هويدا بود ساده لوحى و درماندگى يك انسان بود تا رهبرى فرهمند با روابط پيچيده با شبكه هاى تروريستى اسلامى.
ازبكستان از جمله پنج كشور آسياى ميانه است كه در پى فروپاشى اتحاد شوروى در ۱۹۹۱ به هيأت كشورهاى مستقل مشترك المنافع (همسود) درآمد.
در آن روزها اميد جهانى بر اين بود كه در اين جمهورى ها به بركت منابع بزرگ طبيعى و نيروى انسانى نسبتا ماهر- در قياس با همسايگان- اصلاحات اقتصادى و سياسى در مدتى كوتاه به شكل گيرى نظام هاى دمكراتيك و شايسته سالار منتهى شود.
اما خيلى زود چنين اميدى به ياس انجاميد. ميراث بر جاى مانده از دوران شوروى سابق بويژه در عرصه سياسى سخت جانتر از آن بود كه گمان مى رفت.
از سوى ديگر رهبران اين سرزمينها خيلى زود جامه كمونيسم را از تن در آوردند و رخت ناسيوناليسم غرب گرائى را به تن كردند و به دنبال رفراندوم هاى پياپى كه هميشه با اقبال ۹۹ درصد جمعيت روبرو بود، اين رهبران به هيأت مردان سياسى براى تمام فصول درآمدند.
قانون اساسى خود نوشته در اين كشورها، اينان را قادر كرد تا كرسى رياست را براى تمام عمر به نام خود كنند.
تمركز قدرت در دست گروهى محدود، نبود شايسته سالارى و فساد روبه رشد رفته رفته مردم اين كشورها را از دولتهايشان رويگردان كرد. اختناق گسترده، امكان سازمان يابى سياسى دمكراتيك را از مردم گرفت و يگانه بديلى كه در اختيارشان ماند پيوستن به گروه هاى تندرو زيرزمينى شد.
در فرهنگ سياسى اين كشورها، گفتگو با مخالفان به معناى ضعف حكومت تعبير مى شود و از اين رو تنها انتخاب براى دولت تكيه بر اهرم سركوب است و بس كه البته آن را نيز نمى توان بى نهايت بكار برد.
در عرصه اقتصادى نيز طرح بر پائى اقتصادى آزاد متكى بر بازار سرانجام به انحصار دولت و گروهى كوچك محدود شد كه توانسته بودند در روزهاى پايانى حكومت شوروى با زد و بندهاى قومى- قبيله اى بيشترين ميراث را از آن نظام به ارث ببرند.
آنچه كه امروزه در بسيارى از اين كشورها شاهد آنيم، قطبى شدن جامعه و از بين رفتن تدريجى طبقه متوسط است. در سوئى گروهى نوكيسه كه از امكانات رفاهى نجومى بر خوردارند و در سوى ديگر توده فقير درمانده. چهره اين توده فقير را در روزهاى گذشته بارها در خيابان هاى انديجان و قره سو و يا در چادرهاى پناهندگان آن سوى مرز ديديم.
انقلاب هاى رنگارنگ از سرخ گرفته تا بنفش و نارنجى در جمهورى هاى ديگر شوروى سابق همه نشانه هائى از اين داشت كه ۱۴ سال پس از فروپاشى شوروى، مردم اين كشورها به جد خواهان اصلاحات عميق سياسى- اقتصادى اند و حضور خيابانى يا سياست خيابانى را عاملى تعيين كننده براى تغيير وضع موجود مى بينند.
در گرجستان، اوكرائين و قرقيزستان جنبش سياست خيابانى با پيروزى همراه بود. در ازبكستان اما گويا چنين به نظر مى آيد كه جنبش سركوب شده است. اما اين شتاب زده ترين نتيجه گيرى است كه مى توان از فرجام اعتراض انديجان و قره سو گرفت.
نخست اينكه هر چند دامنه اعتراض در ازبكستان به خاطر سركوب گسترده حكومت محدود شد اما نبايد فراموش كرد كه اين اعتراض ها اعتبار و كارائى حكومت را به زير سئوال برد و سبب ايجاد نگرانى جدى در اهل قدرت شد. نگرانى از آينده اى نه چندان روشن.
نكته دوم اين كه عملكرد دولت ازبكستان و صف بندى بين المللى چندان هم به زيان نيروهاى مخالف نبود.
اتحاديه اروپا و سپس با كاهلى چشم گير دولت آمريكا به نقد عملكرد دولت ازبكستان نشستند. حتى روسيه نيز كه همواره تلاش داشت تا از آنچه كه مى توان آنرا «وضع موجود» ناميد حمايت كند، مجبور شد تا در برابر اعمال سركوب گسترده از سوى دولت ازبكستان اظهار نگرانى كند و سر آخر سازمان ملل از دولت ازبكستان خواست تا با انجام تحقيقات بين المللى درباره كشتار انديجان موافقت كند. پس سياست جهانى چندان بى اعتناء نماند.
نكته سوم هم اينكه براى نخستين بار در تاريخ آسياى ميانه اعتراض هاى مردمى در منطقه اى بسيار دور و پرت افتاده كه حتى بسيارى نام آن را هم نشنيده بودند، براى چند روزى در راس خبر هاى جهان درامد و كار كرد حكومتى طرفدار غرب را زير سئوال برد.
همه اين عوامل به گمان من خواب خوش بسيارى از اهل قدرت را در اين نقطه بهم مى زند.