همزمان با سفر وزير خارجه ايران به عراق و رد و بدل شدن تعارفات گرم بين روساى ديپلماسى دو كشور، رسانه هاى تهران و بغداد و منطقه خبر از آغاز دوران مودتى داده اند كه در چهل سال گذشته بى سابقه بوده است، اما در يك نگرش تاريخى مى توان گفت از چهارصد سال پيش- تاسيس حكومت شيعى صفوى در ايران- هرگز ايران و همسايه غربى اش بى نگرانى از همديگر نخفتند و هرگز مانند امروز شرايط براى آرامش و دوستى فراهم نشد.
بيش از پانصدسال قبل شاه اسماعيل صفوى به ضرب شمشير، از ايران كشورى با حكومت شيعى ساخت- و نوشته اند كه از همان زمان ايرانيان داراى حكومت مركزى به تعبير مدرن آن شدند- و دشمن شماره يك، همسايه غربى داراى حكومت سنى بود.
حكومت عثمانى كه خود را مركز خلافت اسلامى مى دانست بنيان گذار حكومت شيعى ايران، شاه اسماعيل را در جنگ سرنوشت ساز چالدران [ ۹۲۱ قمرى] شكست داد و خصومت دو حكومت نهادينه شد و در دويست و بيست سال سلطنت صفويان ادامه يافت و تمام پادشاهان صفوى در آرزو و حسرت دست يافتن به اماكن متبركه كربلا و كاظمين با عثمانى جنگيدند و در فواصل آن در مرزهاى گسترده غربى هميشه كشمكش، جنگ، تحريك و گردن كشى بود.
آنچه جنگ ايران و عثمانى را اهميت ويژه اى مى داد قرار داشتن زيارتگاه هاى مقدس شيعيان در دل حكومت سنى مذهب عثمانى بود كه مريدان على و آرامگاه وى و فرزندش را در زير سيطره خود داشتند، و چه عاملى مهم تر از اين براى اين كه دو كشور را مدام در چالش با هم نگاه دارد و به حركات هم ديگر مظنون كند.
بعد از سقوط امپراتورى صفويه، و با گذشت فاصله كوتاهى كه اشرف و محمود افغان بر پايتخت ايران مسلط بودند، هر گاه كه حكومت مركزى در ايران جانى و قدرتى گرفت بار ديگر ايران و عثمانى صف آراستند اما حتى در زمان نادر افشار كه تا هند و نواحى شرق ايران پيش رفت و يك بارى هم با برترى نظامى با عثمانى جنگيد تغييرى در مرزها داده نشد.
قاجار چون خود از نواحى اطراف خزر برآمده بود از همان زمان سردودمانشان آغامحمد خان توجه خود را به مرزهاى شمالى دوخت و اين در سرنوشت قاجار ماند، پيروزى هاى اوليه و شكست فتحعلى شاه از روسيه، حكومتى را كه در تهران مستقر شده بود گاه گاه به سوى صلح با عثمانى فرامى خواند اما صلحى كه سطحى و مقطعى بود و حتى در قرارداد ارزنة الروم (ارزروم كنونى) با امضاى اميرنظام [اميركبير بعدى] هم اين كشمكش پايان نگرفت.
آغاز قرن بيستم و تحولاتى كه در پايان جنگ جهانى اول در امپراتورى عثمانى رخ داد كه به چندين پارچه شدن آن خلافت انجاميد، ايران را با دو حكومت همسايه كرد كه با شمال آن، تركيه، راه آشتى توام با رقابت گرفت و با پاره جنوبى آن، عراق در يك پيمان نظامى متحد شد. اما همبستگى ذاتى مردم ايران با شيعيان جنوب عراق و استقرار اماكن مقدس و حوزه علميه شيعه در آن سوى مرز كشمكش ها را ادامه داد و غرب را مهم ترين سپردفاعى كشور قرار داد.
در تمام نقشه هاى نظامى كه در دوران پهلوى در دانشكده هاى ايران تدريس شد خطر عراق پيش بينى شده بود، و چنين بود كه در دهه هفتاد قرن بيستم ارتش به شدت مدرن شده ايران با ارتش تجهيز شده بعث عراق روبرو شدند و تا جنگى سخت جلو رفتند.
قرارداد ۱۹۷۵ ايران و عراق كه بين شاه سابق ايران و معاون وقت رئيس جمهورى عراق، صدام حسين بسته شد گرچه خواست ايران را بر روند اداره اروندرود[شط العرب] حاكم كرد اما پنج سال بعد با حمله ارتش عراق به ايران آشكار گرديد كه چيزى عوض نشده است و صدام حسين با تفسيرى از ضعف ايران بعد از فروپاشى حكومت سلطنتى در نيمروز ۳۱ شهريور ۱۳۵۹ جنگى خونريز و هشت ساله را بر هر دو كشور تحميل كرد كه به تحقق پيوستن پيش بينى صدساله نظاميان ايرانى بود.
پايان جنگ بدون پيروزى هشت ساله ايران و عراق، از آن جا كه بزودى با حمله عراق به كويت و پاسخ متحدان آمريكا صحنه ديگرى ترسيم كرد كه بغداد را به سوى پيشنهاد همراهى با جمهورى اسلامى كشاند اما وجود هزاران كشته و ويرانى هائى در ابعاد گسترده مانع از آن بود كه اين پيشنهاد با استقبال گرمى از سوى تهران روبرو شود.
سرانجام در آغاز بهار ۲۰۰۳ زمانى كه آمريكا و متحدانش به عراق حمله بردند و شمارش معكوس سقوط حكومت صدام حسين شروع شد، پيدا بود كه خلأيى كه در نقشه هاى دفاعى-نظامى ايران پديد مى آيد، تحولى بزرگ براى سياست دفاعى و خارجى ايران خواهد بود، گرچه خصومت اعلام شده جمهورى اسلامى با آمريكا و مخالفت روحانيون حاكم بر ايران با حضور نيروهاى بيگانه بر سر مناطق شيعه نشين و اماكن مقدس شيعيان مانع از آن شد كه شادمانى اين تحول و فراغت خاطر ايران از مرزهاى غربى خود جشن گرفته شود.
تحليگران تاريخى معتقدند بعد از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى كه در پى آن ايران براى نخستين بار در تاريخ خود از همسايگى با يك ابرقدرت معاف شد، تحولاتى كه در جهت استقرار حكومتى دموكراتيك در عراق رخ داد، بزرگ ترين حادثه در سياست خارجى و دفاعى ايران در قرون معاصر به حساب مى آيد.
اما هنوز براى شادمانى كامل ايرانيان از وضعيت عراق فاصله اى وجود دارد و تا زمانى كه سربازان آمريكايى و متحدان اين كشور در عراق حضور دارند، زود است كه نوشته شود ايران خط دفاعى زاگرس را كه سد دفاعى كشور در برابر تهاجم از غرب است مى تواند برچيند.
سفر وزير خارجه ايران به بغداد، به عنوان عالى مقام ترين عضو حكومت ايران كه در ربع قرن گذشته به آن كشور رفته است، همراه با گفته هاى مهربانانه ميهمان و ميزبانان كه خاطرات خوش همكارى با ايران را براى ساقط كردن ديكتاتورى صدام حسين به ياد آورده اند؛ اما نويد دوران تازه اى را مى دهد و به هر حال پرونده اى را كه پانصد سال گشوده بود مى بندد.
حتى اگر تصور رود كه مشتركات و حساسيت هاى ايران و وجود اكثريت شيعه در عراق همچنان استخوانى لاى زخم روابط دو كشور باقى خواهد گذاشت كه تا حكومت دينى در ايران وجود دارد بيرون آوردنى نيست اما تا همين جا مى توان گفت در اين هفته موازنه وحشت بين تهران و بغداد پايان گرفت بى آن كه آرزوى شاه اسماعيل صفوى تحقق يافته باشد و يا آن كه در سر خلافت عثمانى و صدام حسين بود.
دو كشور دست نخورده مانده اند و ملزومات دنياى مدرن وادارشان مى كند كه مطابق گفته جلال طالبانى رئيس جمهورى عراق و وزير خارجه اش كه هر دو به فارسى با كمال خرازى سخن مى گفتند، به روزهاى بهتر همكارى چشم دوخته اند گرچه ايران شرطى هم دارد و آن خروج سربازان خارجى از عراق است، شرطى كه شايد آرزوى دولتمردان عراقى هم باشد اما زمان به زبان آوردنش نرسيده است.