درباره  نام هاى گوناگون درياى خزر در بين هم ميهنان ما همواره ابهامى وجود داشته است. چندى پيش دوستى گرانمايه نوشتارى سنجيده و كوتاه در زمينه اطلاق نام خزر به آن دريا تهيه كرده و آن را به راستى گرفته شده از نام قوم خزر، يكى از اقوام ريشه گرفته از آسياى مركزى، دانسته بود. در آن نوشتار گفته شده بود كه نام شهر كيف پايتخت كشور اوكراين از زبان اين قوم گرفته شده است كه كمى با واقعيت تاريخى فرق دارد. نوشته كوتاه زير براى روشن شدن اين سردرگمى و علت ناميده شدن اين دريا به دو نام عمده درياى خزر و درياى كاسپين تهيه گرديده است.
دريائى كه بسيارى از ما ايرانيان امروز آن را درياى مازندران مى ناميم و در گذشته به نام هاى درياى آسكون، درياى آبسكون، درياى جرجان (يا گرگان)، درياى طبرستان، درياى گيلان، درياى هيركانى و شمارى نام هاى ديگر نيز شناخته شده بوده است، دو نام بين المللى دارد: درياى خزر كه خود ما ايرانيان و مردم كشورهاى ترك زبان آن را بدين نام مى شناسيم و Caspian Sea كه غير ايرانيان و غير ترك زبانان و اروپائيان آن را بدان اسم مى نامند.
نام خزر كه روى اين دريا گذاشته شده از قوم خزر گرفته شده است كه در آغاز مردمى كوچنده از دشت قبچاق آسياى مركزى بودند و كم كم در كرانه شمالى درياى خزر و جنوب روسيه و شمال قفقاز تا حدود دربند سكونت يافتند و به سوى سرزمين هاى غربى تا منطقه اوكراين و فراتر از آن هم رو به گسترش نهادند. آنان بارها قسمت هاى عمده قفقاز و سرزمين هاى متعلق به ايران را مورد تاخت و تاز قرار مى دادند و با اين كه بخش بزرگى از آنان آئين اسلام را پذيرفته بودند با عرب ها مى جنگيدند. اين قوم به همراهى هون ها و تاتارها و همچنين قبايل وحشى ديگر دشت قبچاق بين سده هاى ۵ تا ۱۲ ميلادى بارها به سرزمين اوكراين يورش برده آنجا را متصرف گرديدند و پس از آنان نيز مغولان آن سرزمين را به ويرانى كشاندند. ولى در اين كه نام كيف (Kiev) از زبان خزران گرفته شده باشد جاى گفتگو است. درست است كه در زبان تركى كلمه Koy به معنى خليج و پيشرفتگى آب در خشكى و همچنين Koy به معنى ده و آبادى است و كلمه Ev هم به معنى خانه است و مى توان بر اين پايه استدلال كرد كه خزران شهر بنا شده در كنار رودخانه Desna را بنام Kiev ناميده اند ولى واقعيت تاريخى اين است كه چون اين شهر در حدود قرن ۶ يا ۷ ميلادى به وسيله سه برادر بنام هاى Kiy و Shchek و Khoriv كه از سران طايفه Polyane از اسلاوهاى شرقى بودند بنا شده از اين رو نام برادر بزرگتر Kiy را به خود گرفته و با افزودن كلمه Ev بدان به Kiev معروف گرديده است. البته بايد افزود كه خزران ترك نبوده اند ولى زبانى همانند زبان تركى داشته اند و چون در بسيارى از جنگ هاى منطقه بر عليه ساكنان سرزمين هاى قفقاز، ايران، ارمنستان و روم با قبايل ترك و بلغار (كه آنان نيز رشته اى از ترك ها بودند و در شمال درياى سياه مى زيسته اند و بعدها به غرب آن دريا رانده شدند) هم پيمان بودند از اين رو بنام ترك شناخته شده اند.
قوم خزر رفته رفته در ميان قبايل و مردم سرزمين هاى مورد تاختشان به تحليل رفت و جذب ساكنان قفقاز شمالى و داغستان و چچنياى امروزى و مردم جنوب روسيه و اوكراين گرديد به طورى كه امروز ديگر نامى از اين قوم نيست. تنها نشانى كه از اين قوم باقى مانده همان نام درياى خزر است كه در ايران و كشورهاى ترك زبان بدين نام خوانده مى شود.
جالب اين است كه اين دريا از ديرباز در كشورهاى غربى بنام Caspian (يا به تلفظ هاى ديگر آن در زبان هاى اروپائى) ناميده مى شده است زيرا قوم ديگرى نيز بنام كاس در هزاره سوم پيش از ميلاد در غرب اين دريا يعنى شمال سرزمين آلبانيا (Albania)، كه بعدها آران ناميده شد و اكنون بنام جمهورى «آذربايجان» خوانده مى شود، زندگى مى كرده است. آن دسته از كاس ها كه در منطقه كوهستانى مى زيسته اند بنام كاس سى شناخته مى شدند و آنهائى كه در جلگه ها و كنار رودخانه ها زندگى مى كرده اند بنام كاسپ يا كاسپى معروف بودند. در حالت جمعى كاس ها بنام كاسيان و كاسپ ها بنام كاسپيان Kaspean ناميده مى شده اند. برخى از دانشمندان زبان شناس اصولاً بر اين باورند كه ass در زبان مادى به صورت asp تلفظ مى شده و در نتيجه Kass به صورت Kasp درآمده است. در زبان هاى آريائى در اين زمينه نمونه هاى همانند بسيار است.
قوم كاسپ مردمانى بسيار سلحشور بودند و در جنگ ها پيروزى هاى زيادى به دست آوردند و در بخش هائى از ايران مركزى و غربى ساكن گرديدند. آنان در هزاره دوم پيش از ميلاد به اندازه اى نيرومند شده بودند كه سرزمين نيرومند بابل (عراق كنونى) را به تصرف خود درآوردند و به مدت ۵۷۰ سال بر آن سرزمين و غرب ايران و جنوب درياى مازندران فرمانروائى كردند. با پيدا شدن مردم آريائى ماد در سرزمين ايران، كاسپها رفته رفته سركوب آنان شدند و توانائى جنگى گذشته خود را از دست دادند چنانكه در هزاره اول پيش از ميلاد دولت ماد در قلب منطقه فرمانروائى آنان پا گرفت و پس از فروپاشى مادها نيز آنان به فرمانبردارى دولت هخامنشى درآمدند. هرودوت تاريخ نويس يونانى سده پنجم پيش از ميلاد مى نويسد كه در سپاه خشايارشاه، كاسپيان با تن پوش هائى از پوست بز و مجهز به جنگ افزارها و شمشيرهاى ايرانى شركت داشته اند و فرمانده آنان نيز سردارى ايرانى بنام آريومرد بوده است.
پس از فروپاشى دولت هخامنشى، كاسپ ها چندين سده فرمانروائى مادِخرد آتورپاتكان (آذربايجان ايران) و دولت اشكانى را گردن نهادند و چون توانمندى گذشته خود را از دست داده بودند همواره در معرض تاخت و تاز اقوام كوچنده اى كه از كوه هاى قفقاز به سوى جنوب در حركت بودند قرار مى گرفتند. آنان رفته رفته با آلبانى هاى قفقاز (مردم سرزمين جمهورى «آذربايجان» امروزى) درآميختند و از ساكنان هميشگى كرانه هاى جنوبى درياى مازندران و سرزمين هاى مركزى و غربى ايران درآمدند و به بخشى از جامعه پايدار ايرانى آن روزگار تبديل گرديدند چنان كه به باور برخى از تاريخدانان، شهر قزوين در روزگاران باستان زيستگاه قوم كاسپين بوده و نام قزوين گرفته شده از نام آنان است. پروفسور ارنست هرتسفيلد آلمانى، كه در تمدن ايران باستان و زبان هاى باستانى ايران پژوهش هاى بسيار گسترده و پر ارزش دارد، بر اين باور است كه اگر نامى به ايرانيان پيش از آريائى ها داده شود كلمه كاسپين براى اين منظور شايسته ترين نام است.
از اين روى، از روزگاران باستان درياى مازندران در مغرب زمين بنام درياى كاسپين (Caspian Sea) شناخته شده بوده و اعراب هم آن را، به سبب شباهت كلمه كاسپين به قزوين، بحرالقزوين ناميده اند و خيلى از ايرانيان نيز اين نام را، به علت پيوند ساختگى آن با قزوين، پذيرفته و Caspian Sea را ترجمه درياى قزوين دانسته اند.
كوتاه سخن آن كه نام دريائى كه ما ايرانيان بيشتر آن را درياى مازندران مى ناميم به طور كلى در كشورهاى پيرامون اين دريا بنام خزر ناميده شده است ولى تاريخ نويسان يونانى آن را درياى كاسپها (كاسپين) خوانده و به همين نام نيز معروف كرده اند و در نتيجه به كار بردن هر سه نام، درياى مازندران، درياى خزر و درياى كاسپين براى اين دريا درست و پذيرفتنى است.