يازده مارس، چهارمين سالگرد تخريب مجسمه هاى تاريخى بودا در باميان افغانستان، به دست گروه طالبان است.
چهارمين سالگرد تخريب دو مجسمه تاريخى بودا در افغانستان، امسال هم توجه زيادى را به خود جلب نكرد و در مطبوعات، راديو يا تلويزيون افغانستان، هيچ مطلبى در مورد اين رويداد فرهنگى مهم تاريخ افغانستان منتشر نشد.
چهار سال پيش در يازدهم مارس سال ۲۰۰۱ ميلادى، بت هاى دوگانه بودا درافغانستان، كه بيش از هزار و ششصد سال سابقه تاريخى داشت، در پى دو شبانه روز حمله متواتر و آتشبارى سنگين گروه بنيادگراى طالبان درهم شكست.
شريعتى كه برخى از اعضاى طالبان مدعى پيروى از آن بودند، هر گونه تجسم و تصوير انسان و حيوان را از مصاديق بت پرستى و شرك مى دانست.
در تاريخ بيست و شش فوريه سال ۲۰۰۱ ميلادى، شوراى رهبرى، شوراى علما و ديوان عالى (استره محكمه) طالبان، به پيروى از فرمان ملا محمد عمر رهبر اين گروه، دستور تخريب تمام آثارى را كه به تعبير آنها «غير اسلامى» بود صادر كردند.
دو مجسمه بودا در باميان و تمامى مجسمه هاى تاريخى كه در موزه هاى كابل و ديگر شهرهاى افغانستان نگهدارى مى شدند نيز مى بايست بر اساس اين فتوا نابود مى شدند.

مخالفت جهانى
تكاپوى جهانى براى بازداشتن طالبان از تخريب آثار فرهنگى و تاريخى افغانستان به ويژه بتهاى بودا در باميان آغاز شد.
كوفى عنان دبير كل سازمان ملل متحد با فرستادن نماينده ويژه خود به كابل و قندهار، از سران طالبان خواست تا از تخريب اين آثار صرف نظر كنند.
دبيركل يونسكو، سازمان علمى، فرهنگى و آموزشى ملل متحد، از سازمان كنفرانس اسلامى در خواست كرد كه طالبان را متقاعد كند كه از اين تصميم خود منصرف شوند.
رئيس موزه مترپوليتن نيويورك نيز از رهبران طالبان خواست كه به جاى تخريب اين آثار فرهنگى و تاريخى، آنها را به موزه هاى كشورهاى مختلف بفروشند.
همچنين علاقه مندان و پيروان آيين بودايى در چند شهر آسيايى، در اعتراض به اين تصميم طالبان دست به تظاهرات زدند.
اما اين فشارها، تاثيرى بر عزم طالبان براى تخريب آثار و داشته هاى تاريخى و فرهنگى افغانستان نگذاشت و در حالى كه رايزنى هاى جهانى براى متقاعد كردن آنها به صرف نظر كردن از اين اقدام ادامه داشت، از نقاط مختلف افغانستان، توپ، تانك، مسلسل و مواد منفجره به باميان، شهر مجسمه هاى تاريخى بودا منتقل مى شد.
نخستين بار، وقتى طالبان مجسمه هاى موزه كابل را ديدند
وحيد مژده، عضو كميسيون حفاظت از ميراث فرهنگى افغانستان در زمان طالبان و از مقامات وزارت خارجه اين گروه بوده است.
او كه در كتابش با نام افغانستان و پنج سال سلطه طالبان، فصلى را به تخريب مجسمه هاى بودا در باميان و مسايل پيرامون آن اختصاص داده است، مى گويد انديشه تخريب بتهاى باميان، زمانى قوت گرفت كه برخى رهبران طالبان، براى نخستين بار، چند مجسمه را در موزه كابل ديدند.
وحيد مژده مى گويد: «يك كتيبه تاريخى در ولايت بغلان افغانستان به دست آمده بود كه در آن، نام يكى از اجداد كنشكا (پادشاه افغانستان كنونى در دوره كوشانى) نوشته شده بود، از آنجايى كه با مشخص شدن اين نام، نقطه تاريكى از تاريخ افغانستان روشن مى شد، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان تصميم گرفت از اين كتيبه، طى مراسمى در موزه كابل پرده بردارى كند.»
به گفته وحيد مژده، در اين مراسم يك باستان شناس خارجى به نام نانسى دوپرى هم حضور داشت كه از به دست آمدن آثارى از وجود پنجاه هزار سال تاريخ زندگى در افغانستان سخن گفت و اين موضوع، سران طالبان را حيرت زده كرد.
وحيد مژده مى افزايد كه ديدن چند مجسمه تاريخى در مراسم پرده بردارى از كتيبه در موزه كابل، باعث شد كه طالبان به اين موضوع فكر كنند كه آيا نگهدارى از اين گونه آثار از نظر شرعى مجاز است يا خير.

اختلاف نظر بر سر تخريب بتهاى باميان
مژده معتقد است كه همه رهبران طالبان در تخريب آثار تاريخى افغانستان، از جمله مجسمه هاى بودا، هم نظر نبودند.
او مى گويد: «بعضى از سران طالبان مى گفتند اگر وجود اين مجسمه ها بر خلاف شريعت است، چرا كسانى مانند سلطان محمود غزنوى كه بتكده سومنات را در هند خراب كرد، بتهاى باميان را ويران نكردند، بنابراين به نظر آنها، در جايى كه بت پرستش نمى شود، وجود آن مانعى ندارد؛ اما برخى ديگر معتقد بودند كه در زمانهاى گذشته مواد منفجره وجود نداشته است، پس حالا كه چنين امكاناتى وجود دارد، بايد اين مظاهر بت پرستى را نابود كرد.»
اما به گفته وحيد مژده، از آنجايى كه حرف آخر در هر زمينه را، ملا محمد عمر رهبر طالبان مى زد، مخالفتها در اين زمينه، به جايى نرسيد.

تخريب بتهاى باميان: انتقام از جامعه جهانى
نويسنده كتاب افغانستان و پنج سال سلطه طالبان همچنين معتقد است كه تخريب مجسمه هاى بودا، در حقيقت نوعى دهن كجى از سوى طالبان در برابر كشورهاى اروپايى و آمريكايى بود كه آنها را در انزوا قرار داده بودند.
او مى گويد: «طالبان بيش از اينكه به اجراى شريعت بينديشند، به اين فكر بودند كه با از بين بردن بتهاى باميان، از جامعه بين المللى، سازمان ملل متحد و كشورهايى كه آنها را به رسميت نشناخته است، مى توانند انتقام بگيرند، بنابراين، هر چه قدر تأكيد جهانى بر حفظ اين آثار بيشتر شد، طالبان هم بيشتر بر ازبين بردن آنها پافشارى مى كردند».

و سرانجام «صلصال» و «شهمامه» فروريخت
سرانجام در روز نهم مارس سال ۲۰۰۱ ميلادى، بعد از برگزارى نماز جمعه، نيروهاى طالبان به روى مجسمه هاى بودا، آتش گشودند و دو شبانه روز به اين كار ادامه دادند تا در شامگاه ۱۱ مارس، از «صلصال» و «شهمامه» ۱۶۰۰ ساله، تنها دو حفره به ارتفاع ۵۳ و ۳۵ متر در دامنه هندوكش مركزى افغانستان باقى ماند.
پيش از طالبان نيز، مجسمه هاى تاريخى بودا در باميان افغانستان ضربه هاى فراوان ديده بود، چنگيز خان مغول در سال ،۱۲۲۲ اورنگزيب در سال ۱۶۸۹ و عبدالرحمان خان در سال ۱۸۹۲ ميلادى، هر كدام به نوبه خود براى تخريب اين دو مجسمه تلاش كردند و بر پيكر آنها صدماتى وارد كردند؛ در جريان جنگهاى داخلى مجاهدين افغان در آغاز دهه نود ميلادى نيز مجسمه هاى بودا، از آسيب مصون نماند.
به باور برخى از كارشناسان، مجسمه هاى بودا در باميان، اگر تا ديروز نمادى از ديرينه تاريخى در اين سرزمين بود، امروز يادگار سالهاى حاكميت افراط گرايى مذهبى در اين كشور است، حركتى كه جهان را تكان داد و يونسكو آن را وحشت فرهنگى ناميد.