هفته گذشته شوكت عزيز نخست وزير پاكستان به ايران سفر كرد تا به گفته خود او «نقطه عطفى در بسط و تحكيم مناسبات دوجانبه» ايجاد كند.
شوكت عزيز به طور مشخص به موضوع طرح خط لوله انتقال گاز ايران به هند از طريق پاكستان اشاره كرده و بر اهميت اين موضوع در برنامه سفر خود تأكيد ورزيده است.
در عين حال، سفر شوكت عزيز به تهران و ديدارش با مقام هاى ارشد ايرانى در حالى صورت مى گيرد كه نام پاكستان در خبرهاى غير اقتصادى زيادى در رابطه با ايران مطرح مى شود.
براى نمونه، از يكى- دو ماه پيش گزارش هائى در باره رخنه نيروهاى ويژه آمريكا به ايران از خاك پاكستان و نيز حمايت ايران از نيروهاى شورشى در بلوچستان پاكستان، در مطبوعات جهان به چاپ رسيده است.
گرچه احراز ميزان صحت و سقم اين گزارش هاى مطبوعاتى بدون دسترسى به منابع موثق اطلاعاتى امكان پذير نيست، اما بخشى از رابطه خاصى است كه دو كشور با هم دارند: تاريخچه روابط ايران و پاكستان در دوران پس از انقلاب بهمن ۵۷ ايران، حكايت از «غيرعادى» بودن مناسبات فى مابين دارد.
روابط تهران- اسلام آباد در ربع قرن اخير در ظاهر امر همواره دوستانه بوده است، اما در پشت اين ظاهر دوستانه، رقابتى پنهان جريان داشته كه گاه رنگ خصومت به خود گرفته است. در واقع همين پديده، به روابط ايران و پاكستان حالت غيرعادى داده و تحليل مناسبات دو كشور را براى برخى از ناظران با مشكل روبرو كرده است.

سه عامل تأثيرگذار
آمريكا، افغانستان و نزاع هاى فرقه اى بين تندروهاى وهابى و شيعيان پاكستان را مى توان سه مولفه اى دانست كه بر نحوه شكل گيرى روابط تهران- اسلام آباد تاثيرگذار بوده و هستند.
پاكستان در دوران جنگ سرد، متحد استراتژيك آمريكا در آسياى جنوب شرقى به شمار مى رفت و از همين رو، مناسبات خصومت آميز ايران و ايالات متحده باعث مى شد تا انقلابيون به حكومت رسيده در ايران به شدت نسبت به سياست هاى ژنرال ضياء الحق رئيس جمهور وقت پاكستان ظنين و بدگمان باشند. اما پيش از آنكه اين بدگمانى به دشمنى تبديل شود، خصلت ضد كمونيستى دو حكومت آنها را به سمت همكارى براى كمك به مجاهدان افغان سوق داد، مجاهدانى كه بعضا دست پرورده دو كشور و متحد آمريكا بودند و عليه نيروهاى ارتش سرخ شوروى كه افغانستان را به اشغال خود درآورده بودند، مى جنگيدند.
تا هنگامى كه اشغال افغانستان ادامه داشت، برغم نارضايتى هاى مربوط به درگيرى هاى فرقه اى در پاكستان، دو كشور روابط گرم خود را حفظ كردند، اما خروج ارتش سرخ از افغانستان آغاز رقابت شديد تهران و اسلام آباد براى حمايت از نيروهاى متحد خود در اين كشور بود.

پيدايى طالبان، اوجگيرى بى اعتمادى
سازماندهى گروه طالبان توسط اطلاعات ارتش پاكستان و گسيل آنها به خاك افغانستان كه منجر به سقوط دولت برهان الدين ربانى و قتل شمارى از ديپلمات هاى ايرانى در شهر مزارشريف شد، روابط پاكستان و ايران را به شدت سرد كرد و سبب بروز جنگ لفظى بين دو طرف شد.
البته اين نزاع لفظى در سطح مطبوعات و محافل غير رسمى دو كشور جريان داشت و به مقام هاى دولتى دو كشور سرايت نكرد. حتى در همين دوره نيز مقام هاى دو كشور از تقويت مناسبات فى مابين سخن مى گفتند و رفت و آمدهاى سياسى و ديپلماتيك متقابل ادامه داشت.

بعد از ۱۱ سپتامبر
تا هنگامى كه طالبان بر افغانستان حكم مى راندند، تصور محافل رسمى ايران اين بود كه آنها نه فقط توسط ارتش پاكستان بلكه با حمايت موثر و پنهان آمريكا به قدرت رسيده اند تا خطوط لوله نفت و گاز آسياى ميانه از طريق خاك افغانستان به پاكستان و از آنجا به بنادر آزاد انتقال يابد و بدين وسيله هدف آمريكا براى تحريم اقتصادى جمهورى اسلامى و جلوگيرى از ترانزيت منابع انرژى آسياى ميانه از خاك ايران تحقق يابد. اما عمليات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمريكا كه بوسيله گروه القاعده از افغانستان هدايت شده بود، سبب خشم ايالات متحده عليه طالبان و به مراتبى حامى پاكستانى آنها شد.
در اين ميان، ژنرال پرويز مشرف كه با يك كودتاى بدون خونريزى قدرت را در پاكستان به دست گرفته بود، از سوى دولت جرج بوش به شدت تحت فشار قرار گرفت تا به ارتش آمريكا براى ساقط كردن رژيم طالبان در افغانستان كمك كند.
در آن دوره بسيارى از تحليل گران چنين مى پنداشتند كه فرصت نزديكى ايران و آمريكا براى مقابله با طالبان و حامى خارجى آنها فرا رسيده است. هرچند جمهورى اسلامى و ايالات متحده در ماجراى سرنگونى طالبان همكارى داشتند، اما اين همكارى موقت به نزديكى دو كشور منجر نشد و در مقابل، ژنرال مشرف با يك چرخش سياسى حيرت انگيز نه فقط پاكستان را از زير فشار آمريكا خارج كرد، بلكه با پيوستن به جبهه جهانى ضد تروريسم، بار ديگر پاكستان را در رديف متحدان استراتژيك آمريكا پس از جنگ سرد قرار داد.

ايران و پاكستان هسته اى
با قرار گرفتن جمهورى اسلامى در «محور شرارت» جرج بوش، متحدان آمريكا به تدريج دريافتند كه ايران نيز يكى از اهداف آينده ايالات متحده در جنگ عليه تروريسم است.
اما در اين ميان پاكستان با مشكل بزرگى روبرو شد. مطبوعات غربى و پس از آن مقام هاى رسمى آمريكا و سازمان ملل، عبدالقديرخان پدر بمب اتم پاكستان را متهم كردند كه با ايجاد يك شبكه قاچاق هسته اى اطلاعات و تكنولوژى هاى حساسى را در اختيار چند كشور از جمله ليبى و ايران قرار داده كه مى تواند در جهت دستيابى آنها به بمب اتم بسيار موثر باشد.
دولت پاكستان اين اتهام را پذيرفت، اما تأكيد كرد كه دولت هيچگونه اطلاعى از اين شبكه قاچاق نداشته و «خان» صرفا به دليل منافع مالى شخص خود اقدام به اين كار كرده است.
ظاهرا آمريكا ادعاى دولت پاكستان را پذيرفت، اما اين كشور را تحت فشار گذاشت تا ضمن افشاى اطلاعات مربوط به ارتباط عبدالقدير خان با پروژه اتمى ايران، امكان بازجوئى از شخص خان را هم براى كارشناسان آمريكايى و سازمان ملل فراهم سازد.
دولت مشرف در موضعگيرى هاى علنى خود با بازجوئى از خان توسط كارشناسان خارجى مخالفت كرد، ولى در عين حال وعده داد كه نتيجه بازجوئى متخصصان پاكستانى از وى را در اختيار سازمان ملل قرار دهد.
با اين همه گزارش هاى مطبوعاتى حاكى از اين است كه كارشناسان آمريكا و سازمان ملل متحد به عبدالقدير خان دست يافته اند و او تمام اطلاعات محرمانه خود را در باره پرونده هسته اى ايران در اختيار آنها قرار داده است.
بدين ترتيب، پاى دولت پاكستان به موضوعى كه از نظر ايالات متحده، «امنيت منطقه و جهان را به خطر انداخته» باز شده و از همين رو جرج بوش از همتاى پاكستانى خود مى خواهد كه به دليل نقش اتباع اين كشور در پيشرفت برنامه اتمى ايران، بيشترين همكارى را براى مقابله با آنچه خطر هسته اى ايران مى نامد، با آمريكا به عمل آورد.

پاكستان، دوست ايران شريك آمريكا؟
به نظر مى رسد كه آمريكا براى مقابله با ايران از هر كدام از متحدان خود خواستار ايفاى نقشى در اين زمينه است. قاعدتا متحدان آمريكا در منطقه نمى توانند از پذيرش چنين نقشى خوددارى كنند، اما طبيعى است كه ترجيح مى دهند در اين باره حداكثر مخفى كارى و احتياط را از خود نشان دهند تا به صورت «سيبل» دو كشور متخاصم در نيايند.
بنابراين، اگر گزارش سيمور هرش مبنى بر همكارى پاكستان با نيروهاى ويژه ارتش آمريكا براى تجسس در خاك ايران توسط اسلام آباد، تكذيب مى شود، لزوما به معناى بى اعتبار بودن آن گزارش نيست.
آمريكا اگر به واقع در پى اجراى طرحى براى مقابله جدى با جمهورى اسلامى باشد، ترديد در باره اينكه متحدانش در منطقه بويژه پاكستان از اين طرح بى خبرند و يا در جهت موفقيت آن همكارى نمى كنند، چندان روا نيست.