ناهمگونى در نوشتن نام نوروز اين گمان را براى بسيارى از غير ايرانى ها پيش آورده كه سال نو ايرانى معنى و نام و نشان درستى ندارد و يا آنكه گروه هاى مختلف ايرانى سال نو متفاوتى را جشن مى گيرند.
دكتر احسان يارشاطر:
نوروز يك كلمه است و نگارش آن با رعايت قواعد آواشناسى (Phonetics) و پس از تأملات و ملاحظات بسيار، براى انگليسى زبانان و مليت هاى اروپايى، به صورت Nowruz توصيه مى شود.
ايران به نمايندگى از سوى ده كشور «حوزه نوروز» ، پرونده نوروز را به صورت پرونده مشترك اين كشورها براى ثبت به عنوان يكى از «شاهكارهاى شفاهى و غير ملموس ميراث بشرى»
(Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) به يونسكو ارائه مى دهد.
تا كنون هيچ شاهكار شفاهى براى ايران ثبت نشده است.
آلمان و فرانسه قصه هزار و يك شب را به نام خود به ثبت رسانده اند.

نوروز را Nowruz بنويسيم
نوروز بزرگترين جشن ما ايرانيان است كه به سابقه تاريخى آن مى باليم و با سربلندى آنرا جشن مى گيريم. در خارج از ايران، غالبا ناگزيريم نوروز را با الفباى لاتين بنويسيم و هر كس به دلخواه و سليقه خود آن را به گونه اى مى نويسد. از حدود دو سال قبل كه اينجانب متعهد به تاليف كتاب جامعى زير عنوان» نوروز» به زبان انگليسى شدم (و متاسفانه به سبب تعهدات ديگر تا كنون موفق به اتمام آن نشده ام)، در مسير بررسى منابع غير فارسى، به گوناگونى و تشتت آراء در نگارش نام نوروز با الفباى لاتين پى بردم. بخش اول كلمه نوروز را به سه شكل Naw يا No يا Now (و در تاجيكستان به شكل Nav) وبخش دوم آنرا به سه شكل Rouz يا Rooz يا Ruz نوشته اند. اين تنوع در نگارش هنگامى بسيار چشمگيرمى شود كه گروهى دو بخش را سرهم به صورت يك كلمه و عده اى جدا از هم به صورت دو كلمه مى نويسند و بعضى هم بين دو بخش آن خط تيره مى گذارند. تنها در اينترنت تاكنون هفده صورت نگارش براى نوروز با الفباى لاتين ديده شده است.
اين ناهمگونى در نوشتن نام نوروز شايد براى خود ما كم اهميت باشد و يا در نظر برخى اصلاً موضوع قابل اعتنايى نباشد، ولى به چشم غير ايرانى ها بسيار عجيب مى نمايد، تا آنجا كه براى كثيرى از خارجى ها سه گمان پيش آمده كه يا سال نو ايرانى نام و نشان درستى ندارد يا اصل وريشه و معنى آن براى ايرانيان درست روشن نيست و يا گروه هاى مختلف ايرانى سال نو متفاوتى را جشن مى گيرند.
از آنجا كه دايرة المعارف ايرانيكا كه بيش از دو دهه قبل با همت والاى دانشمند گرانقدر استاد دكتر احسان يارشاطر بنيان گذارده شد و مجلدات آن تاكنون زير نظر ايشان تدوين و توسط دانشگاه كلمبيا منتشر گرديده و هم اكنون بى ترديد بزرگترين و معتبرترين مرجع ايران شناسى در زبان انگليسى است، لذا اين نگارنده در مقام پرسش از دكتر يارشاطربرآمد كه نوروز را با الفباى لاتين چگونه بايد نوشت. ايشان در پاسخ اظهار داشتند كه «نوروز يك كلمه است» و نگارش آن نه فقط براى انگليسى زبانان بلكه براى ديگر مليت ها در كشورهاى اروپايى نيز، با رعايت قواعد آواشناسى (Phonetics) و پس از «تأملات و ملاحظات بسيار» به صورت Nowruz توصيه گرديده است. متعاقب توضيحات دكتريارشاطر، اينجانب يادداشت كوتاهى در فصلنامه ره آورد، شماره ،۶۱ صفحه ،۳۵۴ چاپ لوس آنجلس، در اين مورد نوشتم.
* * *
هيأت اجرايى يونسكو (بخش علمى، آموزشى و فرهنگى سازمان ملل متحد) در يكصد و پنجاه و پنجمين اجلاس خود در سال ۱۹۹۸ از دبير كل يونسكو درخواست نمود تا براى اجراى يك برنامه بديع فرهنگى بودجه اى اختصاص يابد. اين برنامه- آنطور كه در ايران از آن نام برده مى شود- بنام «شاهكارهاى شفاهى و غير ملموس ميراث بشرى» (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) است و هدف آن حفظ و احياى زبان، ادبيات شفاهى، موسيقى، رقص، بازى، اسطوره شناسى، آداب و آيين ها، صنايع دستى و هنرهاى سنتى است.
بر اساس مقررات يونسكو، هر كشور مى تواند هر دو سال يك بار پرونده اى از يك شاهكار مستقل را به اضافه پرونده يك شاهكار مشترك منطقه اى به يونسكو ارائه دهد. هر كشور براى ثبت شاهكار مستقل خود و يا به نمايندگى از طرف كشورهاى حوزه براى شاهكار مشترك بايد گزارش جامعى در حدود ۵۰ صفحه به زبان انگليسى يا فرانسه و دو فيلم يكى بطول دوساعت وديگرى ده دقيقه در باره آن شاهكار تهيه و در موعد مقرر به يونسكو ارائه دهد تا براى تصميم گيرى در اجلاس عمومى مطرح شود.
يونسكو دو اجلاس در سالهاى ۲۰۰۱ و ۲۰۰۳ داشته و دو بيانيه زير عنوان «بيانيه شاهكارهاى شفاهى و غير ملموس ميراث بشرى» (Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) تهيه نموده و تا به حال حدود ۵۰ اثر توسط كشورهايى چون ايتاليا، ويتنام، ازبكستان، تاجيكستان و عراق در فهرست شاهكارهاى شفاهى و غير ملموس ميراث بشرى يونسكو به ثبت رسيده است، اما تا كنون شاهكارى براى ايران ثبت نشده است. كشورها در به ثبت رساندن شاهكارهاى شفاهى به رقابت با يكديگر برخاسته اند، بطوريكه آلمان و فرانسه قصه هزار و يك شب را به نام خود به ثبت رسانده اند و تركيه نيز نقشه مشابهى براى ثبت تعزيه دارد، در حاليكه گفته مى شود تعزيه قديمى ترين نمايش ايرانى است كه به صورت ميدانى انجام مى شود و سابقه آن حتى به قبل از اسلام بر مى گردد.
* * *
آيين باستانى نوروز در حوزه تمدنى ايران واقع است و با آنكه زمان و كليات مراسم نوروز در بين ده كشور منطقه مشترك است معهذا جزئيات آن در ميان اين كشورها متفاوت است. ايران به عنوان نماينده كشورهاى حوزه نوروز و هماهنگ كننده اين فعاليت مأموريت يافته تا مدارك لازم را تهيه و پرونده نوروز را براى رسيدگى در اجلاس سال ۲۰۰۵ تسليم نمايد. اين رسالت بر عهده سازمان ميراث فرهنگى كشور قرار گرفته تا پرونده نوروز را به عنوان پرونده اى مشترك از سوى كشورهاى حوزه تمدن ايران (احتمالا همراه با پرونده مستقلى از شاهكار ديگرى در زمينه هنرها و آيين هاى سنتى ايران) براى ثبت به يونسكو ارائه دهد.
شايد اشاره به اين نكته در اينجا بى تناسب نباشد كه اينجانب در فرصت ديدار از ايران در آگوست ۲۰۰۴ كه درصدد يافتن اطلاعات بيشترى در مورد نوروز بودم، فكركردم بد نيست با يكى دو تن از مولفان يا محققانى كه كتاب يا نشريه آنها را در دست داشتم تماس بگيرم. يكى از اين كتابها از انتشارات سازمان ميراث فرهنگى كشور بود و توانستم با مولف مورد نظر تلفنى صحبت كنم. ايشان پيشنهاد كردند كه اينجانب نقدا و قبل از ملاقاتشان در جلسه اى كه قرار بود روز بعد (۱۱ آگوست ۲۰۰۴) به منظور هماهنگ كردن تلاشهاى «كشورهاى برگزاركننده نوروز» در به ثبت رساندن نوروز در فهرست «شاهكارهاى شفاهى و غيرملموس ميراث بشرى» در دفتر يونسكو در تهران تشكيل شود شركت نمايم. من نيز چنين كردم و در فرصت هاى بعدى ايشان را ملاقات نمودم. اگر پيشنهاد آنروز ايشان نبود، امروز اين نوشتار به اين صورت تهيه نمى شد.
در آن جلسه نمايندگان شش كشور آذربايجان، افغانستان، پاكستان، قزاقستان، قرقيزستان و هندوستان قطعنامه اين گردهمايى را مبنى بر انتخاب ايران به عنوان كشور هماهنگ كننده امضاء نمودند، در حاليكه دو كشور ازبكستان و تركيه امضاى آن را ببعد موكول كردند. كشور تاجيكستان در اين گردهمايى شركت نداشت ولى آمادگى خود را براى امضاء اعلام نموده بود. در اين همايش كلمه نوروز به چند شكل بر روى اوراق و پوسترها نوشته شده بود و اينجانب توضيح لازم را دادم و توصيه دكتر يارشاطر را به اطلاع حاضران رساندم. از آن پس يونسكو و سازمان ميراث فرهنگى كشور شكل پيشنهادى Nowruz را در همه جا به كار برده اند.
بسيارى از نهادهاى عمده آموزشى و فرهنگى چه در داخل كشور مانند دفتر پژوهشهاى فرهنگى و چه در خارج از ايران نگارش كلمه نوروز را به شكل Nowruz برگزيده اند. از جمله بنياد ميراث ايران وابسته به دانشگاه آكسفورد در انگلستان، در پاسخ مورخ ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۴ به نامه اينجانب، اعلام داشت كه از اين پس در كليه نشريات خود شكل پيشنهادى Nowruz را به كار خواهد برد. جالب آنكه پژوهشگر نامور ايرانى زنده ياد دكتر محمد مقدم در رساله دكتراى خود زير عنوان «ريشه هاى هند واروپايى جشن هاى سال نو ايرانى» كه در سال ۱۹۳۸ (قبل از جنگ جهانى دوم) به دانشگاه Princeton آمريكا ارائه نموده، نوروز را به صورت Nowruz نوشته است. (ضمنا رئيس جمهور آمريكا نيز در پيام تبريك نوروزى خود به ايرانيان مقيم آمريكا در تاريخ ۲۰ مارس ۲۰۰۳ كلمه نوروز را به صورت Nowruz بكار برد.)
انتظار مى رود كليه هموطنان عزيز اين نحو نگارش نوروز را به خاطر بسپارند و به ديگران نيز بگويند تا، براى يكنواختى، همگان در نوشته هاى خود نوروز و سال نو ايرانى را به اين شكل معرفى نمايند.
__________

مقاله بالا در نشريه پژواك (Pezhvak)، شماره ،۱۶۴ فوريه ،۲۰۰۵ در كاليفرنيا به چاپ رسيده و نقل و توزيع آن، به صورت كلى يا جزيى، با ذكر مأخذ آزاد است.