سالى ديگر به مردم تهران بهتر از سال قبل نگذشت پشت سر قحطى سال پيش اپيدمى حصبه و اسهال چنان دمارى از روزگار مردم تهران درآورد كه تعداد تلف شدگان از مرض، كمتر از گرسنگى نبود چنان كه در خانه ما همه مبتلا به حصبه شديم نه تنها من و مادرم بلكه همشيره يك ساله ام عذرا نيز سخت دچار حصبه شده بود تنها از خانه ما كه اتاقهاى متعدد اجاره نشينى داشته سه نفر از حصبه مردند. من چنان سخت مريض شدم كه قطع اميد از من شده بود خصوصا اينكه بين امتحان كتبى و شفاهى كلاس، مبتلا به مرض شدم و هذيان گوييم همه اش از امتحانات و درس بود. آن وقتها با حصبه كه يك مرض شرقى است به نحوى كه امروز با تزريق آمپول مخصوصى ظرف ۲۴ ساعت معالجه مى كنند روبه رو نمى شدند بلكه با مرض راه مى رفتند تا دوره خود را طى كند اگر خدا مى خواست معالجه مى شد و گرنه مى مرد به همين جهت آن سال بيش از پنجاه درصد، اين مرض در تهران تلفات داشت من كه يكى از دهها هزار مريض حصبه اى بودم يادم مى آيد وقتى به مطب آقا سيدبهاء مسيح السلطنه كه در كوچه غربى تكيه سنگلج واقع بود مى رفتم ساعتها انتظار مى كشيديم تا آن مسيحا دم از عيادت مرضا كه با الاغ خود به اين طرف و آن طرف مى رفت مراجعت كرده انبوه مرضا را كه حياط و اتاقهاى مطب و راهروهاى او را پر كرده بودند معالجه نمايد، بيچاره مسيح السلطنه گرفتارى خاصى داشت زيرا چون تخصص در معالجه حصبه داشت بى اندازه طرف مراجعه اعيان و اشراف بود و نمى رسيد در محكمه مردم را درست معالجه كند ناچار وقتى چشمش به جمعيتى بيش از يكصد نفر مريض مى افتاد دسته جمعى نسخه مى داد يعنى مى رفت بالاى يك چهارپايه مى ايستاد در حالى كه عبايش از كولش مى افتاد مى گفت: «امروز همه فلوس بخوريد» و به عجله مى پريد پايين تا سوار الاغ خود شده كه به عيادت مريضها به خانه هايشان برود. حصبه من كم كم سنگين مى شد موقع بحران من مى رسيد يعنى چهاردهم و پانزدهم روز مرض كه حال مريض خطرناك مى شود. به همين جهت ديگر نتوانستم به مطب او بروم ناچار آقاى سيدبهاء را يكى دو مرتبه بالاى سرم آوردند كه دستور داده بود كرمهاى توى باغچه حياط را برداشته ميان كيسه بگذارند و آن را روى سرم كه تراشيده بودند با يخ قرار دهند تا سرسام نگيرم و خوراكم هم مغز خيار باشد تا حرارت تب، قلبم را از كار نيندازد. خلاصه پس از چند روز كه در حالت اغما بودم بحران را گذرانيده عرق كردم و قدرى سبك شدم تا اميد حياتى يافتم به همين جهت يادم مى آيد در عيادت ديگرى كه آقا سيدبهاء آمد بالاى سرم گفت^ اى دم بريده عزرائيل را جواب كردى «من خوشحال شدم از مرگ نجات يافتم ولى به توصيه دكتر گوش فرادادم كه بدغذايى نكرده روده هاى مجروح از حصبه را پاره نكرده والا خطر مرگ حتمى بود زيرا در آن موقع خطر حصبه بيشتر پس از گذرانيدن دوره بحران آن بود كه مريض به غذا افتاده از بى احتياطى خود را به كشتن مى داد. بعد از من همشيره ام عذرا و بعد مادرم نيز دچار همين مرض شدند ولى من قبلا براى تقويت مزاج از طرف پدربزرگم به ناحيه نور فرستاده شده ايام تابستان را در آن ييلاق خوش آب و هوا گذرانيده صحت گذشته را به دست آوردم در حالى كه براى خواهر كوچك و مادرم بسيار دلواپس بودم.

مدرسه دارالفنون قديم و تحصيلات من در آنجا
ميرزاتقى خان رهبر، كارگردان مدرسه سپهر بود و سازمان نوين آن را با آن هيأت مديره و معلمين آن اداره مى نمود، آرزوهايش بلندتر از امكانات مالى و قدرتش بود چنان كه اصرار داشت لااقل چند كلاس دوره دبيرستانى نيز بر آن مدرسه بيفزايد در حالى كه در آن موقع فقط مدرسه دارالفنون و مدرسه سياسى بودند كه نقش دبيرستان كامل را در ايران بازى مى نمودند تهران بيش از چند دبستان ملى نداشت كه به همت بانيان آن اداره مى شد.
دو دبيرستان فوق هم دولتى بودند كه مى توانستند سرپاى خود بايستند. ولى، خان ناظم دبستان ما اصرار داشت پاى خود را جاى پاى آن دبيرستانها گذارد به همين جهت ما فارغ التحصيل هاى شش ابتدايى را در همان مدرسه سپهر نگاه داشت و كلاس هفتم آن را تشكيل داد. البته ناقص، هم از حيث تعداد دانشجو و هم معلم و وسايل، كار چنان كه يكى دو سال بعد مدرسه سپهر منحل شد.
به هر حال يك سال عمر من به هدر رفت عاقبت پدرم توانست با توصيه اى كه از مرحوم آقاسيدعلى آقايزدى، پدر آقا سيدضياءالدين طباطبايى كه نزد او نيز به تحرير قبالجات محضرش مى پرداخت به دست آورد مرا وارد كلاس اول مدرسه دارالفنون نمايد زيرا از طرفى داوطلبان آن مدرسه زياد بودند و از طرف ديگر به همه كس اجازه ورود به آنجا داده نمى شد فقط توصيه يكى از بزرگترين مجتهدهاى تهران مرا به اين فيض رسانيد. دارالفنون چهل و پنج سال پيش هنوز داراى آثارى از مقام اوليه اش بود كه مرحوم ميرزاتقى خان اميركبير آن را پايه گذارى نموده بود.
اين موسسه علمى منحصر ايران در آن روز اولا داراى فضاى وسيعى بود كه يك در آن از پشت يكى از بن بستهاى فعلى خيابانى سردرمى آورد كه مستقيما به وزارت دارايى مى رود كه آن روز به نام خيابان «سر در الماسيه» معروف بود و درهاى ديگر آن در طول خيابان ناصريه باز مى شد كه سمت شمالى آن به پشت عمارت وزارت پست و تلگراف و سمت جنوبى آن به پشت خيابان شمالى وزارت دارايى مى رسيد ثانيا در اين فضاى وسيع علاوه بر مدرسه دارالفنون كه در حياط چهارگوش بزرگ آن كلاسهاى دبيرستان كامل و دفتر و لابراتوار و سالنهاى نقاشى و سالن بزرگ سخنرانى آن قرار داشت، دانشكده طب [و] دانشكده موسيقى نيز در عمارتهاى ديگر آن قرار داشت كه محل دانشكده موسيقى در حياط وسيع پشت محل فعلى وزارت پست و تلگراف بود كه پدر مين باشيان با لباس مخصوص نظام خود آن را اداره مى نمود.
پس دارالفنونى كه من در آنجا به درس خواندن پرداختم هنوز اثرى از فضاى «دارالفنون» داشت يعنى در واقع به جاى دانشگاه فعلى بود خصوصا اينكه از نظم نظامى هم چندان دور نبود. مرحوم اديب الدوله رئيس دارالفنون وقتى لباس رسمى مى پوشيد و حمايل بر تن مى افكند و شمشيرى مى كشيد و خبردار مى گفت خيلى پرهيمنه تر از ارتشبد امروز ما بود البته وقتى اين كار را مى كرد كه وزير معارف به دارالفنون مى آمد و لازم بود چنين استقبالى از او به عمل آمده باشد. معلمين آن هم همه از فضلا و بزرگان علم و ادب بودند مثلا مرحوم ريشاردخان كه شايد اصلا فرانسوى بود و براى تدريس فرانسه به ايران آمد بعداً تبعه ايران شد و فرزندانش هم با نام خانوادگى ريشارد، ايرانى شدند.
معلم فرانسه ما از كلاس اول دارالفنون بود يادم مى آيد از تنبيهاتى كه او مى كرد اين بود كه وقتى شاگردى در سر درس مى خنديد از پشت عينكش او را خيره خيره مى نگريست و جلو تخته سياه احضارش مى نمود و مى گفت براى درس ديگر فرانسه پنجاه دفعه ورب ريز «Rire» يعنى فعل خنديدن را بنويس يا آنكه در درس ديگر مرحوم مزين الدوله پدر سرلشكر مزين فعلى كه در متجاوز از نود سالگى با آن ريش سفيد و چشمهاى كم نور و سر و دست لرزان سر كلاس مى آمد نفس از كسى درنمى آمد مخصوصا اينكه وقتى به بچه خيلى شيطانى برمى خورد او را مى خواست و جلوى همه شاگردها عصايش را بلند نموده به او مى گفت: «كره خر با اين عصا، احمدشاه شما را تنبيه كردم تو ديگر چه مى گويى؟» يا معلمينى مثل ميرزاعبدالعظيم خان قريب گرگانى كه واضع دستور زبان فارسى و فوايدالادب در ايران بود از همان كلاسهاى اول و دوم به تدريس ما مى پرداختند. از همه با سياست تر مرحوم دكتر احياءالدوله شيخ بود كه درس علم الاشياء مى داد.
يادم مى آيد وقتى جلوى تخته ايستاده درس مى داد و با گچ بعضى از اشياء را مى كشيد همچه كه مى ديد شاگردى در آخر اتاق بازيگوشى كرده به او نگاه نمى كند فرياد مى زد: پسر بگير! سپس گچ را چنان به سوى او پرتاب مى كرد كه آن گچ به كلاهش مى خورد و ثابت مى كرد در هدفگيرى، اين دكتر در طب، جلوتر از معلمين علم الاشيا است. خلاصه در اين فضاى وسيع نخبه اى از فرزندان اعيان و اشراف آن روز ايران جمع بودند كه محيط مخصوص علم و دانش آن روز را به وجود آورده بودند. وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه ايران هم در جنب دارالفنون و بالاخانه هائى از قسمتى از ساختمانهاى آن قرار داشت يعنى نشان مى داد معارف و دارالفنون در نظر بانى آن يكى بوده و يك موقع خلق شده بود خصوصا اينكه در دوره قاجاريه ارگ دولتى و وزارتخانه ها در محوطه اى قرار داشت كه از سمت شمال دروازه هاى خيابان ناصريه و سر در الماسيه و از سمت مشرق دروازه شمس العماره و از سمت جنوب محل ورودى فعلى كاخ گلستان آن را محفوظ و مسدود مى نمود و دارالفنون و وزارت معارف كه جنب يكديگر قرار داشتند در حقيقت در حريم ارگ دولتى يعنى خانه هاى شاه جاى گرفته بود.

يكى از استادان مطلع و متواضع دانشگاه تهران كه در دانشكده حقوق افتخار شاگردى او را داشتم دكتر محسن صبا بود كه (تاريخ عقايد اقتصادى و آمار) را تدريس مى كرد.
دكتر صبا، عاشق كتاب و كتابدارى بود و هر كجا كه قدم مى گذاشت در توسعه كتابخانه مى كوشيد و مشوق نويسندگان و ناشرين در انتشار كتاب بود.
ايرج افشار كه نقش مهمى در توسعه و نشر كتاب در ايران دارد و مجله آينده نيز نمودار كامل كوشش او است از شاگردان و برگزيدگان دكتر محسن صبا بود كه درباره استادش چنين نوشته است:
دكتر محسن صبا از قبيله شاعران و هنرمندان بود. جوهر و خميره اى ارزشمند از آن تيره در نهاد داشت. خاندان صبا كاشانى هستند كه درتاريخ ادبى و فرهنگى ايران جاى مهمى دارند. فتحعلى خان صبا- محمودخان ملك الشعرا صبا (نقاش) و پسرش عليرضاخان (شاعر و نقاش)، ابوالحسن صبا موسيقيدان بزرگ و بالاخره دكتر محسن صبا از ناموران اين سلسله هنرمند مى باشند. خاندان ملك الشعراى بهار نيز از همان تيره و از خويشان دور فتحعلى خان اند.
دكتر محسن صبا در ۲۳فروردين ۱۳۷۱ غريبانه در سن ديه گوى آمريكا در ۸۶ سالگى درگذشت. خاطرات پر ارزشى از او دارم كه يادآور پنجاه سال شاگردى من با اوست كه از آغاز دست مرا گرفت و به قفسه هاى كتابخانه ها نزديك ساخت و راه هاى پيچاپيچ درون آن را به من آموخت. مجسمه اخلاق و درست رفتارى بود. از سياست بازى پرهيز داشت. خيلى از دوستانش به وزارت و وكالت رسيدند ولى او هيچگاه قدم به ميدان سياست ننهاد و از پذيرفتن وزارت و استاندارى كه به او پيشنهاد شده بود خوددارى كرد.
محسن صبا در سال ۱۲۸۵ در تهران متولد شد. تحصيلات خود را به ترتيب در مدرسه هاى فرانكوپرسان، دارالفنون و سپس علوم سياسى به پايان رسانيد و همراه گروهى از محصلين به فرانسه رفت و از دانشكده حقوق پاريس درجه دكترا گرفت و همچنين مدرسه (شارت) را كه مخصوص تعليم و آرشيو و بايگانى و كتابدارى است طى كرد و نخستين ايرانى است كه از آنجا درجه علمى گرفته است.
كار علمى او در پاريس با نشر مقاله هائى به زبان فرانسه درباره ايران مورد توجه قرار گرفت و عاقبت نيز (كتابشناسى ايران در زبان فرانسه) را به وجود آورد و در پاريس به چاپ رسانيد. اين كتاب در شناساندن پژوهش هاى ايران شناسى به خاورشناسان بسيار مؤثر بود و مرجعى به شمار مى رفت.
دكتر صبا پس از مراجعت به ايران در بانك ملى ايران به كار پرداخت و مدت چهل سال در آنجا خدمت كرد و كتابخانه بانك ملى را پايه گذارى كرد. در مدتى كه رياست اداره آمار و بررسى هاى بانك ملى ايران را برعهده داشت مجله بانك ملى را منتشر ساخت و بعد از سى سال تدريس در دانشگاه بازنشسته شد.
دكتر صبا مبتكر تدريس كتابدارى در دانشسرايعالى بود كه بعد دوره فوق ليسانس آن در دانشكده علوم تربيتى به وجود آمد و كتابى هم با عنوان (فن كتابدارى) منتشر ساخت. همچنين كتابى درباره (فنون بايگانى) نگاشت و آن را هم تدريس مى كرد. كتاب آمار اقتصادى او يگانه كتابى است كه سال ها در دانشگاه تدريس مى شد.
دكتر صبا خوب مى دانست كه زنده بودن و تازه بودن كتابخانه براى پيشرفت تدريس و پژوهش تا چه حد ضرورت دارد به همين جهت در تمامى عمر مشغول جمع آورى كتاب و تأسيس كتابخانه بود. من از سال ۱۳۲۴ در دانشكده حقوق به شاگردى دكتر صبا درآمدم و از راهنمائى هاى علمى ايشان بهره فراوان بردم و با كمك او به كتابدارى دانشكده حقوق مشغول شدم و در زمينه كتاب شناسى و فن كتابدارى از او خيلى آموختم. دكتر صبا مبتكر تأسيس (انجمن دوستداران كتاب) بود و سلسله انتشارات اين انجمن گواه استوارى از پيوند صبا با ادبيات و هنر ايران بود.
دكتر صبا پس از تأسيس سازمان يونسكو نخستين كتابدارى بود كه به دعوت آن مؤسسه در سال ۱۳۳۲ به اروپا رفت و در مراجعت اقدامات وسيعى در زمينه توسعه و نشر و جمع آورى كتب و مجلات به عمل آورد.
دكتر صبا دانشمندى بود كه چند انجمن درباره كتاب بنياد نهاد و مى كوشيد تا وضع كتاب و كتابخانه در ايران رونق بگيرد.
***
دكتر صبا كه عاشق كتاب و كتابدارى بود و در اين راه كوشش فراوان داشت با كمك انجمن كتاب نيز كتاب هائى منتشر ساخت كه از جمله چنين است:
كتابشناسى، فرهنگ بيان انديشه ها، صداى انسانى از ژان كوكتو، يكى بود يكى نبود از فرانسيس دو كرواسه، گل هاى حافظ از هانرى گى،
اصول فن كتابدارى و تنظيم كتابخانه هاى عمومى و خصوصى، زيبائى هاى ايران، اصول بايگانى، اصول آمارى و كليات آمار اقتصادى، ترجمه كتاب آرنوين، ترجمه كتاب انترمزو، ترجمه كتاب تيستين، ترجمه كتاب حافظ، ترجمه كتاب ستارگان، ترجمه كتاب صداى انسان، ترجمه كتاب فردوسى، ترجمه كتاب گردش، ترجمه كتاب مسافرت به ايران، فهرست كتاب هاى فرانسه راجع به ايران، ايران در ادبيات فرانسه، بحثى چند در مسائل آمارى.
دكتر صبا مقالات زيادى در نشريات شفق سرخ، نوبهار، عصر اقتصاد، كيهان، مجله بانك ملى ايران نوشته است.
در كتاب چهره هاى آشنا چنين نوشته شده است:
محسن صبا فرزند غلامرضا صبا فرزند محمدخان خجسته (نديم باشى) برادر كهتر محمودخان ملك الشعراء است. مادرش نيز از خانواده صبا بوده است.
محسن صبا تحصيلات خود را در پاريس به پايان رسانيده و درجه دكتراى خود را در رشته ادبيات و حقوق از پاريس گرفته و به زبان فرانسه مسلط و به زبان انگليسى آشنائى دارد. علاوه بر كتب تحقيقى و ادبى مقالات زيادى در نشريات كشور داشته است و سال ها سردبير مجله بانك ملى ايران بوده است.
دكتر محسن صبا در سال ۱۳۲۲ با خانم مهين دخت بزرگمهر ازدواج كرد و صاحب دو پسر بنام فرهاد و بهروز گرديد.
دكتر صبا درباره جد پدرى خود (على خان ملك الشعراء صبا) چنين نوشته است:
پدربزرگم نقاش بود. شب و روز كار مى كرد. يا نقاشى مى كرد تابلوى يوسف و زليخاى او خيلى جالب بود. او شش دختر و دو پسر داشت كه دختر بزرگ ايشان غزاله خانم مادر من بود. روزى كه كمال الملك براى ديدن تابلوهاى او آمده بود گفت:
هفت شهر عشق را طى كرد پير
ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم
تابلوى عليخان ملك الشعراء درباره فرح آباد جزو تزئينات جشن تاجگذارى احمدشاه بود. از او آثار زيادى به جاى مانده است از قبيل چند گربه، پسر بچه با كلاه نمدى، يك گوساله، تابلوى دورنماى رودخانه، منظره آبشار، فرح آباد، صورت زن، سوار و گدا، دو مرد نشسته، منظره امام زاده قاسم، گلاب دره، عمارت دوشان تپه، استاد و شاگرد موزائيك، تصوير ببر و.... كه خيلى از اين تابلوها در كاخ گلستان موجود است.