نخستين بار در سال ۱۳۶۴ در شوراى عالى انقلاب فرهنگى طرحى موسوم به لباس ملى عنوان شد، و سپس در پى گفته هاى اخير آيت الله على خامنه اى، رهبر جمهورى اسلامى، مبنى بر لزوم طراحى يك لباس ملى- اسلامى، براى ايرانى ها، مجلس هفتم و راديو تلويزيون حكومتى ايران از برخى طراحان لباس براى مشاوره دعوت كرد.
يكى از شركت كننده ها در اين جلسات، «موسسه فرهنگى- هنرى فخر انديشه» است كه عضو هيأت مديره اين موسسه، محمد حسين راستگو، از روند طرح لباس ملى اسلامى در مجلس شوراى اسلامى به راديو فردا مى گويد:
از ميان خيل عظيمى كه آنجا دعوت شده بودند، يك چندتائى انتخاب شدند و قرار شده است اين افراد طرح خودشان را ارائه بدهند. به نظر مى رسد كه در آينده يا تلفيقى از مجموعه اين طرح ها را يا يكى از آنها را انتخاب خواهند كرد و طبيعتا مجمع يا يك شركت را تعيين خواهند كرد براى اجراى اين طرح ملى و همگانى كردن آن. اين برنامه اى است كه مجلس دارد و شديدا هم دنبال آن است و ظاهراً مهلتى كه براى آن گذاشته اند نيمه اول اسفند ماه است كه به فوريت هم تصويب كنند و عملياتى اش كنند.
از آقاى راستگو مى پرسم چه ملاك هائى براى طراحى لباسى كه ملى اسلامى خوانده مى شود درنظر گرفته شده؟
محمد حسين راستگو: هم با اصل پوشش در ايران مغايرتى نداشته باشد و هم سنخيتى با سوابق ما در لباس ملى داشته باشد، كه ضمنا جوان ها را هم از گرايش به مدهاى غربى ممانعت به عمل بياورد.
موضوع را با مهلا زمانى، مدير نشريه لوتوس، نخستين ژورنال تخصصى ايران در زمينه طراحى لباس كه در جريان اين طرح است، هم در ميان مى گذارم. وى نخست از فرمان آيت الله خامنه اى، رهبر جمهورى اسلامى مى گويد:
مهلا زمانى (مدير نشريه لوتوس، تهران): نظر جناب خامنه اى اين بود كه چرا مائى كه داراى ۲۵۰۰ سال تمدن هستيم فقط داراى لباس نباشيم؟ و اين كه يك لباس ملى اصلا مورد نظر ايشان نبوده. مورد نظر ايشان اين بوده كه ما در يك كشور جمهورى اسلامى زندگى مى كنيم كه مركز كشورهاى اسلامى دنيا است كه لازم است خودش براى جهان اسلام لباس طراحى كند. خانم هائى كه محجبه هستند مى توانند مد اسلامى داشته باشند. برداشت من از گفته ايشان اين است كه از غرب يا از هر كس ديگر الگو نگيريم.
از خانم زمانى مى پرسم در عين حال شما در تهران سالن مد داريد، به ويژه چون شما از خانم ها صحبت كرديد، تمايل آنها را بيشتر به چه سمتى مى بينيد؟
مهلا زمانى: ببينيد، ديگر براى ما امكان استفاده از لباس هاى پدر بزرگها و مادربزرگها و نياكان مان به آن شكل وجود ندارد. ما اجبار داريم كه با زمان پيش برويم. من آمده ام لباس هاى نياكان مان را به روز در آوردم و كاربردى كرده ام.
-خانم زمانى معتقد است ۷۰ درصد از زنان ايران چادر استفاده مى كنند بنابراين مى توان براى آنها چادرهاى جديد طراحى كرد.
مهلا زمانى: من به جرأت مى توانم بگويم ۳۰ درصد از خانم ها حجابى به نام چادر ندارند. حداقل ۷۰ درصد در شهرستانها و روستاها داراى چادر هستند. جوان هائى كه به دليل حساسيت هاى خانوادگى شان، مجبور هستند چادر سر كنند، براى آنها هم طراحى چادر بكنيم. من شايد بيشتر از ده تا چادر تا به حال طراحى كرده ام و بيشتر از ۱۵۰ نوع لباس براى جوان ها.
تاكنون چند طرح تازه ديگر نيز براى پوشش اسلامى زنان مطرح شده است و حتى تأييد برخى مراجع دينى را نيز گرفته است. مثلا آيت الله حائرى شيرازى هنگام بازديد از نمايشگاه «ترمه نگار» شيراز، از چادر پيشنهادى خانم نيرالملوك بهروزين تعريف كرد، هرچند گفت براى انتخاب اين لباس به عنوان «لباس ملى» حتما بايد نظر مراجع تقليد و آيات عظام ديگر نيز در اين رابطه لحاظ شود. اين چادر به نظر فاطمه آليا، نماينده مجلس هفتم شوراى اسلامى نزديك است و به «چادر كمرى» معروف شده است.
بنا به توصيف خانم بهروزين كه خود را طلبه مقدمات تحصيلات حوزوى مى داند، چادر كمرى در كمر گره مى خورد و به دست ها آزادى عمل بيشترى مى دهد، و در بالاى سر به يك مقتعه وصل است. وى مى گويد «بيشترين سنگينى اين چادر روى شانه هاست و به خاطر مسائل طبى و اينكه سنگينى چادر روى سر ممكن است باعث بيمارى و سردرد شود از اين شيوه استفاده كردم كه فشار كمترى به سر وارد مى كند.» به گفته او پيشينه طرح چادر كمرى به دوره صفويه بر مى گردد. البته ناظران مى گويند تا پيش از تصويب رسمى پوشيدن چنين لباسهايى براى زنان خالى از دردسر نيست.
مهلا زمانى: يك مورد خدمتتان مى گويم. من از تاريخ ۲۴ تا ۲۷ آذرماه يك نمايش زنده لباس داشتم. خيال مى كنم خانم ۲۲ الى ۲۳ ساله اى بودند كه روسرى شان فقط تا وسط سرش قرار داشت، آرايش آنچنانى داشت. به آقاى خبرنگار تلويزيون آلمان اين چنين گفت: اگر اجازه بدهند كه من اينچنين لباس بپوشم و وارد جامعه بشوم حاضرم يك تار موى سرم هم ديده نشود.
يكى از عمده ترين پرسشى كه ناقدان طرح لباس موسوم به ملى اسلامى مطرح مى كنند، اين است كه با توجه به همزيستى قوم ها و فرهنگ هاى متنوع و وجود لباس هاى سنتى و نيز مدرن گوناگون در ايران، چگونه مى توان از يك دست شدن لباس مردم سراسر اين سرزمين پهناور سخن گفت؟ و مدافعان اين طرح، ضرورت لباس ملى اسلامى را شاخص كردن هويت ايرانى، خارج از ايران و به خصوص در محافل رسمى، قيد مى كنند. هر چند مى گويند مشروط بر رعايت موازين اسلامى، نوع پوشش مى تواند آزاد باشد. و به اين ترتيب همچنان اين پرسش بى پاسخ مانده است كه اگر همه ايرانى ها در شرايط جغرافياهاى متفاوت ايران در انتخاب پوشش آزادند، پس آيا لباسى به نام ملى اسلامى با همه مقاومت هاى اجتماعى و هزينه هاى مالى كه برايش پيش بينى شده، فقط براى سفرهاى رسمى خارج از كشور تهيه مى شود؟
طرح «ساماندهى مد و لباس ملى-اسلامى» تا آخر اسفند ماه به مجلس شوراى اسلامى داده مى شود. در همين حال، يكى ديگر از طرحهاى پيشنهاد شده، لباس ويژه كوهنوردى براى خانم هاى محجبه است؛ شامل يك شنل گشاد از شانه تا پشت پا و يك مقنعه بلند تا زير سينه كه طراحش مى گويد: آن را از لباس احرام هنگام حج، الهام گرفته است.