سخنرانى سالانه ملكه بريتانيا در پارلمان آن كشور يكى از باشكوه ترين روزهاى تقويم قانونگذارى بريتانيا ست. اين مراسم مجلل كه سه شنبه هفته گذشته برگزار شد از اواسط قرن هفدهم ميلادى همه ساله در آغاز يك دوره جديد قانونگذارى به همين منوال برگزار شده است.
پال فيلمر جامعه شناس در كالج گلدسميت مى گويد اين آيين براى بريتانيا كه خود را داراى يك نظام دموكراتيك كهن ميداند نقشى محورى دارد.
«اين آيين پيش از هر چيز نمايانگر آيينى است كه اساس تغيير و تحول در قانون اساسى بريتانيا را تشكيل مى دهد. از آنجا كه ما در بريتانيا يك قانون اساسى مدون نداريم اين بسيار مهم است كه دائما به ما يادآورى شود كه اصول حكومت در اين كشور چگونه به مرور زمان متحول شده اند.»
«جناب رئيس مجلس! عليا حضرت ملكه اين صحن محترم را به صحن مجلس اعيان فورا احضار مى فرمايند.»
اين سخن منشى و ناظم مجلس اعيان موسوم به بلك راد (به معناى لفظى عصاى سياه) است. وظيفه عمومى او كه عصايى سياه و با سر شيرنشان طلا به دست دارد حفظ نظم در مجلس اعيان است اما در روز سخنرانى ملكه، وى وظيفه ديگرى نيز دارد. در اين روز او موظف است كه تمام نمايندگان منتخب مجلس عوام- از جمله خود نخست وزير را براى شنيدن سخنرانى ملكه به مجلس اعيان احضار كند و اين يكى از عجيب ترين قسمتهاى اين مراسم است: هنگامى كه بلك راد به درب مجلس عوام مى رسد، درب در مقابل صورت او بسته مى شود.
درب تنها بعد از آن باز خواهد شد كه او سه بار به روى آن بكوبد. اين بخش از مراسم به پيش از آغاز جنگهاى داخلى انگلستان در سال ۱۶۴۲ ميلادى بازمى گردد. يعنى زمانى كه پادشاه وقت- چارلز اول- سعى كرد ۵ نفر از اعضاى مجلس عوام را دستگير كند. در حالى كه بر اساس قوانين تاريخى كشور نمايندگان پارلمان از دستگيرى مصونيت داشتند. البته در اين ماجراى بخصوص نمايندگان پارلمان موفق به فرار شدند.
از آنزمان تا به امروز مجلس عوام اين حق را براى خود محفوظ داشته كه از ورود مقام سلطنت به صحن مجلس جلوگيرى كند. پال فيلمر مى گويد اين آيين نماد استقلال قانونى پارلمان از دستگاه سلطنتى است:
«كلامى كه مى شنويد كه «ملكه شما را احضار مى نمايد» البته اينطور نيست چون مقام سلطنت خود از سوى دولت به پارلمان احضار مى شود تا برنامه قانونگذارى دولت را اعلام كند... اين نشانه اهميت نمادين قانون اساسى است كه نه بصورت يكجا بلكه بطور تدريجى با گرد آمدن رسوم و سنتها پديد آمده است.»
ملكه در برابر ۶۵۰ نماينده مجلس عوام برنامه دولت را قرائت مى كند. اين سخنرانى ده دقيقه اى كه متن پيش نويس آنرا دفتر نخست وزيرى تنظيم كرده برنامه قانونگذارى حزب حاكم كارگر را در ماههاى باقى مانده از مدت زمان فعاليت اين مجلس اعلام مى كند. در اين دوره انتظار مى رود كه نخست وزير زمانى را در نيمه اول سال آينده براى برگزارى انتخابات سراسرى اعلام نمايد.
برخى معتقدند كه عملا همين شكوه و سابقه تاريخى اين مراسم است كه بين مردم و اين روند دموكراتيك فاصله ايجاد مى كند. منتقدين مى گويند سنت پارلمانى كشور بايد به گونه اى مدرنيزه شود كه به ساير نظامهاى دموكراتيك در جهان شباهت پيدا كند. اما پال فيلمر با چنين ديدگاههايى مخالف است. او مى گويد در تمام كشورها مراسمى از اين نوع وجود دارد:
«مثلا در آمريكا رئيس جمهور بايد در مراسم اداى سوگند شركت كند و گزارش سالانه دولت را به كنگره ارائه كند يا هر سال يكبار براى مردم سخنرانى عمومى داشته باشد. به نظر من براى حفظ و نشان دادن ثبات حكومت هيچ بد و بيجا نيست كه اينگونه تشريفات، به ويژه براى شخص اول كشور كه خود درگير رقابتهاى سياسى نيست حفظ شود.»
به اعتقاد پال فيلمر نظامهاى دموكراتيكى كه بر آيينها و سنتهاى قديمى متكى نباشند عموماً از پايدارى چندانى برخوردار نخواهند بود و كلاً بسيار بعيد به نظر مى رسد كه سنتهاى تاريخى بريتانيا بويزه سنتهاى پارلمانى آن در آينده اى نزديك دچار تغيير و تحول شود.