پاريس- با فروكش كردن بحران بى سابقه پديد امده ميان اروپاى كهنه به رهبرى «فرانسوى هاى قورباغه خور» با روم جديد كه با «توله» انگليسى خود به عراق حمله كرد و اينك تقريباً همان بازيگران دوباره دور ميز ديگرى گرد امده اند، براى يك بازى به مراتب جاه طلبانه تر و حساس تر بنام «ساختن خاورميانه بزرگ، يا بزرگتر» و از هم اكنون، بازى كنان كارت ها و نقشه هايشان را روى ميز پهن كرده و براى يارگيرى، نمايندگان و واسطه هاى خود را روانه منطقه كرده اند.
معماران و طراحان كه كارشناسان و تحليل گران در وزارت خانه هاى امور خارجه و دفاع و در شوراى امنيت ملى در واشنگتن، در «كه دورسه» و «اوسوارتيگن ات»، به ترتيب وزارت خانه هاى امور خارجه فرانسه و المان در اين سوى اقيانوس اطلس سخت مشغول تهيه كردن طرح ها و نقشه هاى خود براى خاورميانه بزرگ هستند تا انها را در نشست هاى پيش روى رهبران اتحاديه اروپا و سپس گروه ۸ (گ ۸) كه قرار است در اواخر همين ماه مارس در بروكسل و در اواسط ماه ژوئن، در سى ايلند، واقع در ايالت جورجيا امريكا تشكيل شود، به بحث بگذارند.
به نوشته روزنامه با نفوذ لوموند چاپ پاريس، «اصطلاح (خاورميانه بزرك) مانند باروت به همه جا سرايت كرد. ناگهان رهبران، ديپلومات ها و كارشناسان روابط بين المللى شروع كردند به حرف زدن درباره خاورميانه بزرگ (خ م ب) و امريكا جزئيات طرح خود را براى «خاورميانه بزرگتر» بيرون داد و همزمان نمايندگان امريكا و اتحاديه اروپا يك سرى ملاقات هاى پنهان و پيدا را در بروكسل و واشنگتن پيرامون طرح هاى خود درباره خاورميانه اغاز كردند.
بزرگ يا بزرگتر؟
نقشه واشنگتن براى خاورميانه بزرگتر كه قرار است در نشست ۸ ژوئن (گ ۸) تسليم شركت كنندگان گردد، شامل تقريباً تمام كشورهاى مسلمان، از شمال افريقا تا پاكستان مى شود و تركيه و اسرائيل را نيز در برمى گيرد وهدف پاسخ دادن به پرسش ها و پركردن تهى هائيست كه در گزارش توسعه انسانى عرب به انها اشاره شده است.
در گزارش سال ۲۰۰۳ توسعه انسانى عرب كه براى سازمان ملل متحد تهيه شد و وضع جهان عرب را در ابعاد گوناگون ان بررسى كرده، مانند ازادى، فرهنگ، سواداموزى، اقتصاد، ازادى هاى اجتماعى و سياسى يا وضع زنان، از جمله و براى نمونه خاطر نشان شده كه درامد تمام كشورهاى عرب، كه در ميانشان كشورهاى ثروتمندى قرار دارند، از درامد كشور اسپانيا كمتر است و يا كل تعداد كتاب هائى كه در مدت يكسال در تمام كشورهاى عرب با جمعيتى برابر با بيش از ۳۰۰ ميليون، چاپ مى شود از كشور كوچك يونان كه ۱۲ ميليون جمعيت دارد و زبانش به خود كشور محدود مى شود، كمتر است.
در قسمتى از همين گزارش چنين امده است: در كشورهاى عرب، با جمعيتى برابر ۲۸۴ ميليون نفر، يك كتاب پرفروش در پنج هزار نسخه چاپ مى شود، انهم به شرط اينكه ناشر بتواند از عهده سانسور و انواع و اقسام مشكلات و موانع ديگر عبور كند. ترجمه كتاب هاى خارجى به زبان عربى به مراتب كمتر از ساير نقاط جهان است. در يونان، تعداد كتاب هائى كه به زبان يونانى ترجمه مى شوند پنج برابر كل تمام كتاب هائى است كه به زبان عربى برگردانده مى شوند. در دنياى عرب، براى هر هزار شهروند، ۵۳ روزنامه وجود دارد، در حاليكه اين رقم در كشورهاى پيشرفته ۲۸۵ روزنامه است. در كشورهاى عربى، براى هر يكهزار نفر، تنها ۱۸ كامپيوتر وجود دارد، در حاليكه اين رقم براى تمام مردم دنيا منهاى اعراب به ۶۸ دستگاه مى رسد.»
از نظر طراحان امريكائى، خاورميانه بزرگتر، «ماداميكه تعداد مردم فاقد ازادى هاى سياسى و اقتصادى افزايش يابد، طبيعى است كه شاهد افزايش تروريسم، افراط گرائى، موج جنايات بين المللى و مهاجرت غيرقانونى باشيم» و «ازاد كردن» افغانستان و عراق را» فرصت هاى تاريخى» براى مبارزه با اين پديده ها معرفى مى كنند.
در ماه ژانويه گذشته، اقاى ديك چينى معاون رياست جمهورى امريكا طى يك سخنرانى در شهر كوهستانى داووس، در سوئيس، كه مجمع جهانى اقتصاد هر سال در انجا برپا مى شود گفت: «بهترين كار براى مبارزه با تروريسم و انواع افراط گرى ها تشويق گسترش هر چه بيشتر دموكراسى و ازادى در مناطقى است كه اين پديده ها در انجا رشد نكرده اند» و افزود «كمك به مردم خاورميانه بزرگتر براى پيروز شدن بر كمبود ازادى ها بهترين وسيله مبارزه با تروريسم است» .
المان، كه خود از اولين مبتكران فكر خاورميانه بزرگ (خ م ب) است بلافاصله از طرح امريكا استقبال كرد، بويژه كه اقاى يوشكافيشر، وزير امور خارجه المان در نشست امنيت بين المللى كه در ۶ فوريه امسال در مونيخ برگزار شد، پيش نويس يك خ م ب را كه براساس «روند بارسلونا» يا توافقنامه همكارى ميان اتحاديه اروپا و كشورهاى افريقائى درياى مديترانه تهيه شده بود، رسماً مطرح ساخت.
در اعلاميه مشتركى كه ده روز پيش بعد از ملاقات اقاى گرهارد شرودر، صدراعظم المان و اقاى جورج دابليو بوش، رئيس جمهور امريكا در كاخ سفيد واشنگتن پخش شد، دو رهبر اعلام كردند كه «همراه متحدين در اتحاديه اروپا و دوستان در خاورميانه بزرگتر، تمام تلاش خود را براى پاسخ دادن به خواست هاى مردم منطقه براى ازادى، دموكراسى، عمران اقتصادى و توسعه اجتماعى به كار خواهند برد» .
در اين اعلاميه، دو رهبر المانى و امريكائى كه براى اولين بار بعد از بحران ديپلوماتيك بى سابقه سال گذشته بر سر حمله امريكا و انگلستان به عراق با هم ديدار ميكردند تا به قول ديپلومات ها، «چپق صلح را با هم چاق كنند»، هم چنين اطمينان دادند كه طرح هاى مربوط به خاورميانه بزرگ، يا بزرگتر را در نشست هاى اتحاديه اروپا و «گ۸» به ديگر متحدان خود براى اظهار نظر و تصويب ارانه خواهند داد.
كارشناسان به نيمروز گفتند كه وزير خارجه «سبز» المان براى طرح خود از نقشه هاى هانس ديتريش گنشر، رئيس سابق ديپلوماسى المان الهام گرفته است. به گمان اين منابع، گنشر، كه با دو همكار ايرانى، فرانسوى خود، يعنى دكتر على اكبرولايتى و رولان دوما، روابط بسيار نزديك و دوستانه اى برقرار كرده، بگونه اى كه از انها بعنوان «سه تفنگدار» نام برده مى شد، در نظر داشت براى برقراركردن توازن ميان «غول» اقتصاد و «كوتوله» ديپلوماسى المان، كشور را وارد صحنه تئاتر خاورميانه بنمايد و براى اين كار، از ايران، كه ان را «بانفوذترين، قوى ترين، حساسترين و جالب ترين كشورهاى منطقه مى دانست كه همواره با كشورش روابط خوبى داشته استفاده كند، «با يارى گرفتن از نفوذ سياسى و معنوى پاريس» .
از اغاز، فرانسوى ها «كم و بيش» با فيشر، كه يكى از محبوبترين شخصيت هاى اروپا بشمار مى ايد، موافق بودند، اما در عين حال او را از وارد كردن پيمان اتلانتيك شمالى (ناتو) بعنوان يك بازيگر در خاورميانه برحذر مى داشتند، با اين ياداورى كه اولاً تمام كشورهاى مسلمان را نبايد «در يك سبد» گذاشت و دوم اينكه هر طرحى براى ترسيم يك خاورميانه جديد يا بايد از اختلافات اعراب، بويژه فلسطينى ها با اسرائيل جدا باشد و يا اينكه «قبلاً» فكرى جدى براى حل اين بحران در نظر گرفته شده باشد.
ضد طرح فرانسه
يك ديپلومات فرانسوى كه نخواست اسمش برده شود، زيرا كه به گفته خودش،» احترام زيادى براى يوشكا فيشر» قائل است، با اشاره به طرح راهبردى امريكا براى خاورميانه ميپرسد: «مصر چه وجه مشتركى با مثلاً افغانستان دارد، غير از اين، كه تازه خود اسلام هم داراى دو درخت اصلى سنى و شيعه است كه دشمن يكديگرند و هر درخت ده ها شاخه كوچك و بزرگ دارد؟ از سوى ديگر، در حال حاضر، اسرائيل نقشه راه (حل بحران با فلسطينى ها) را عملاً خاك كرده و به نظر نميرسد كه حكومت فعلى واشنگتن در نظر داشته باشد روى اسرائيل فشار بيشترى وارد كند!
احمد سيدمحمد، يكى از قديمى ترين و برجسته ترين مفسران مصر اخيراً در هفته نامه انگليسى زبان «الاهرام ويكلى» پرسيد ايا بزرگ كردن خاورميانه باعث برطرف كردن، يا افزودن به مشكلات و دشوارى هاى موجود منطقه خواهدشد؟
اونوشت «پرسش اين است كه ايا چيزى به نام خاورميانه بزرگتر، كه در برگيرنده فضائى در انسوى مرزهاى خاورميانه كنونى گردد وجود دارد يا نه؟ و اگر پاسخ مثبت است، كشورهائى كه قرار است در اين خاورميانه بزرگتر باشند چه وجوه و نكات مشتركى با يكديگر دارند، منطقه اى كه از مراكش شروع و به پاكستان تمام مى شود؟»
طولى نكشيد كه فرانسه طرح خود را براى «خاورميانه بزرگ» ارائه داد، از زبان اقاى دوميسنيك دوويلپن، وزير امور خارجه، در يك مصاحبه مفصل با روزنامه فيگارو.
در اين گفتگو، مسئول ديپلوماسى فرانسه كه هنر ديپلوماتيك اش بر هنر شعرگوئى و نويسندگى اش برترى دارد، با اگاهى از اينكه امريكائى ها هنوز كينه او را بر سر بحران عراق و بويژه موفقيت او در كشاندن برلين به صف مخالفان جنگ عراق به دل دارند، نقشه اى را پيشنهاد كرد كه به مراتب كلى تر از طرح امريكا است و خاطر نشان ساخت كه هيچ كس نبايد «هيچ چيزى را به مردم منطقه تحميل كند» .
اقاى دوويلپن مى گويد بايد از راندن مردم با يك چوب پرهيز كرد.
مطاعى كه به درد مردم مغرب (كشورهاى مسلمان افريقاى شمالى، شامل ليبى، تونس، الجزاير، مراكش و موريتانى) مى خورد را نميتوان در كشورهاى خليج فارس يا پاكستان به كار گرفت. وانگهى، نبايد روى مسئله مهم امنيت بيش از اندازه تكيه كرد. اما در عين حال، رويكرد ما بايد فراگير باشد و تمام جنبه هاى اقتصادى، سياسى، اجتماعى، فرهنگى، امنيتى و زنان را مد نظر داشته باشد...»
همانگونه كه وزير شاعرمسلك امور خارجه فرانسه پيش بينى كرده بود، ولى از ترس امريكائى ها بر زبان نياورده بود، تقريباً تمام كشورهاى بانفوذ خاورميانه، مانند ايران، مصر، عربستان سعودى و سوريه بلافاصله با نقشه امريكا مخالفت كردند.
در يك بيانيه مشترك، سران مصر و عربستان سعودى مى گفتند خودشان صلاح كشور و مردمشان را «بهتر از ديگران» مى دانند و تهران نيز از زبان وزير دفاع خود، على شمخانى، كه در دمشق بسر ميبرد و درباره طرح امريكا با مسؤلان سورى مشورت كرده بود، اين نقشه را «توطئه اى براى دست اندازى روى تمام جهان اسلام و سپردن ان به اسرائيل» تعبير كرد.
اقاى دوويلپن به لوفيلگارو گفت نقشه اش را در نشست سران اتحاديه اروپا در بروكسل مطرح مى كند و بلافاصله مشورت با كشورهاى منطقه و اتحاديه عرب را نيز اغاز مى نمايد، با اين اميد كه «اروپائى ها و امريكائى ها بتوانند دست در دست بازيكنان محلى پيش روند» .
به گمان كارشناسان، برخلاف نقشه امريكا كه انرا همانقدر «غيرعملى و مبهم» مى دانند كه وسيع، طرح فرانسه به خود منطقه خاورميانه «سنتى» محدود مى شود و به نيازهاى فورى مردم مى رسد، مانند داشتن حكومت هاى مسئول، ازادى بيان و مطبوعات، برابرى حقوق زنان و مردان، اقتصاد باز و پويا با هدف ايجاد كار.
و بر خلاف فيشر، فرانسه با كشاندن پاى ناتو به منطقه سخت مخالف است و عقيده دارد كه «مردم منطقه نبايد احساس كنند كه غرب مى خواهد خودش را با زور بر انها تحميل كند»
فرو رفتن روزافزون امريكا در «گرداب» عراق، افزايش روزافزون بهاى انسانى و مالى جنگ، توام با افزايش انتقادها از سياست هاى جورج بوش بسيارى از مفسران و رسانه هاى امريكائى، غير از «نئوكام» هاى دواتشه را بر ان داشته كه درباره جهت گيرى هاى فرانسه درباده بحران عراق تجديدنظر كنند، بويژه با او هم عقيده شده اند كه ميگفت: «جنگ هميشه راه حل ضعف است و هر قدرتى، حتى امريكا، محدوديت هائى دارد» .
پير هاسنر يكى از معروفترين كارشناسان فرانسوى امور ديپلوماسى بين المللى در مقاله اى در مجله فرانسوى لوپوان توجه داد كه نكته مثبت مخالفت فرانسه با امريكا بر سر عراق اين بود كه مردم متوجه شدند تمام غربى ها عليه اعراب و مسلمانان نيستند، اما نكته منفى اش ان بود كه ميان امريكا و اروپا از يكسوى، و خود اروپائى ها از سوى ديگر، شكاف بزرگى ايجاد كرد.
دكتر شاهين فاطمى، استاد ايرانى اقتصاد در دانشگاه امريكائى پاريس در اين رابطه به خبرگزارى ايران پرس سرويس گفت: «نقشه امريكا براى خاورميانه بزرگتر نه هنوز قطعى شده و امكان دست بردن در ان هست و نه يك جنبه تبليغاتى در انتخابات پيش رو دارد.»
او مى گويد: امريكائى ها به اين نتيجه رسيده اند كه ديگر نيازى به متحد شدن با ديكتاتورها ندارند، به عكس، منافعشان در گسترش ازادى، دموكراسى، رفاه، عدالت و حقوق بشر است و چنين برنامه اى، هر كس در انتخابات امريكا برنده شود، ادامه خواهد يافت» .
طرفداران طرح فرانسه، روز جمعه ۵ مارس اولين پيروزى خود را در رم بدست اوردند، بعد از انكه در پايان ديدار حسنى مبارك، رئيس جمهور مصر با سيلويو برلوسكونى، همتاى ايتاليايى او، رئيس جمهور ايتاليا نيز مخالفت خود را با «هر طرحى براى خاورميانه بزرگ كه جنبه تحميلى داشته باشد» ابراز داشت.
در اعلاميه مشترك منتشر شده در رم امده كه «كشورهاى منطقه بايد مستقيماً و بگونه اى فعال در رقم زدن سرنوشتشان و هر ابتكارى كه در رابطه با خاورميانه بزرگ در نظر گرفته مى شود سهيم باشند» .
اقاى مبارك روز جمعه گذشته در پاريس با اقاى ژاك شيراك رئيس جمهور فرانسه ملاقات و دو رهبر گامى جلوتر رفته و در اشاره اى به اظهارات قبلى وزير امور خارجه فرانسه، ياداور شدند كه «تحميل ازادى و دموكراسى مى تواند در برخى از كشورها تبديل به يك زمين لرزه سياسى شود، چنانچه انرا در انتخابات سال ۱۹۹۰ در الجزاير شاهد بوديم» .
بايد ياداور شد كه قبل از ايتاليا، المان به طرح پاريس براى خاورميانه پيوسته و نسبت به «پيچيدن يك نسخه براى تمام كشورهاى مسلمان» ابراز ترديد كرده بود.
