نخستين اشاره در تاريخ اساطير ايران به وجود پرچم، به قيام كاوه آهنگر عليه ظلم و ستم آژى دهاك (ضحاك) برمى گردد. در آن هنگام كاوه براى آنكه مردم را عليه ضحاك بشوراند، پيش بند چرمى خود را بر سر چوبى كرد و آن را بالا گرفت تا مردم گرد او جمع شدند. سپس كاخ فرمانرواى خونخوار را درهم كوبيد و فريدون را بر تخت شاهى نشانيد.
فريدون نيز پس از آنكه فرمان داد تا پاره چرم پيش بند كاوه را با ديباهاى زرد و سرخ و بنفش آراستند و دس ر و گوهر به آن افزودند، آن را درفش شاهى خواند و بدين سان درفش كاويان پديد آمد. نخستين رنگ هاى پرچم ايران زرد و سرخ و بنفش بود، بدون آنكه نشانه يى ويژه بر روى آن وجود داشته باشد. درفش كاويان صرفاص افسانه نبوده و به استناد تاريخ تا پيش از حمله اعراب به ايران، بويژه در زمان ساسانيان و هخامنشيان پرچم ملى و نظامى ايران را درفش كاويان مى گفتند، هرچند اين درفش كاويانى اساطيرى نبوده است.
جرير طبرى، در كتاب تاريخ خود به نام الامم والملوك مى نويسد: درفش كاويان از پوست پلنگ درست شده، به درازاى دوازده ارش كه اگر هر ارش را كه فاصله بين نوك انگشتان دست تا بندگاه آرنج است ۶۰سانتى متر فرض كنيم، تقريباص پنج متر عرض و هفت متر طول مى شود. در اكثر كتب تاريخى آورده شده كه درفش كاويان زمان ساسانيان از پوست شيريا پلنگ ساخته شده بود، بدون آنكه نقش جانورى بر روى آن باشد. هر پادشاهى كه به قدرت مى رسيد، تعدادى جواهر به آن مى افزود. به هنگام حمله اعراب به ايران در جنگى كه در اطراف شهر نهاوند درگرفت درفش كاويان به دست آنان افتاد و چون آن را همراه با فرش مشهور بهارستان نزد عمر خليفه مسلمانان بردند، وى از بسيارى گوهرها، دس رها و جواهراتى كه به درفش آويخته بود، دچار شگفتى شد، بطورى كه دستور داد تا آن جواهر را برداشته و آن پوست را بسوزانند.
با اشغال ايران به دست اعراب مسلمان، ايرانيان تا دويست سال هيچ درفشى يا پرچمى نداشتند و تنها دو تن از قهرمانان ملى ايران زمين، يعنى بابك خرمدين و ابومسلم خراسانى داراى پرچم بودند. ابومسلم پرچمى يكسره سياه رنگ داشت و بابك سرخ رنگ، به همين روى بود كه طرفداران اين دو را سياه جامگان و سرخ جامگان مى خواندند. از آنجايى كه بزرگان اسلام تصويرپردازى و نگارگرى را حرام مى دانستند تا سالهاى مديد هيچ نقش و نگارى از جانداران بر روى درفش ها تصوير نمى شد.
در سال ۳۵۵ خورشيدى (۹۷۶ ميلادى) كه غزنويان، با شكست دادن سامانيان، زمام امور را در دست گرفتند، سلطان محمود غزنوى براى نخستين بار دستور داد نقش يك ماه را بر روى پرچم كه رنگ زمينه آن يكسره سياه بود، زردوزى كنند. سپس در سال ۴۱۰ خورشيدى (۱۰۳۱ ميلادى) سلطان مسعود غزنوى به انگيزه دلبستگى به شكار شير دستور داد نقش و نگار يك شير جايگزين ماه شود و از آن پس هيچ گاه تصوير شير از روى پرچم ملى ايران برداشته نشد تا انقلاب ايران در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹).

• افزوده شدن نقش خورشيد بر پشت شير:
در زمان خوارزمشاهيان يا سلجوقيان سكه هائى زده شد كه بر روى آن نقش خورشيد بر پشت آمده بود، رسمى كه بسرعت در مورد پرچم ها نيز رعايت گرديد. در مورد علت استفاده از خورشيد دو ديدگاه وجود دارد. يكى اينكه چون شير گذشته از نماد دلاورى و قدرت، نشانه ماه مرداد (اسد (هم بوده و خورشيد در ماه مرداد در اوج بلندى و گرماى خود است، به اين ترتيب همبستگى ميان خانه شير (برج اسد (با ميانه تابستان نشان داده مى شود. نظريه ديگربر تاثير آيين مهرپرستى و يترائيسم در ايران دلالت دارد و حكايت از آن دارد كه به دليل تقدس خورشيد در آيين، ايرانيان كهن ترجيح دادند خورشيد بر روى سكه ها و پرچم بر پشت شير قرار گيرد. در زمان صفويان كه حدود ۲۳۰ سال بر ايران حاكم بودند، تنها شاه اسماعيل اول و شاه طهماسب اول بر روى پرچم خود نقش شير و خورشيد نداشتند.

• پرچم ايران در زمان نادرشاه افشار:
نادر كه مردى خودساخته بود، توانست با كوششى عظيم ايران را از حكومت ملوك الطوايفى رها ساخته، بار ديگر يكپارچه ومتحد كند. سپاه او از سوى جنوب تا دهلى، از شمال تا خوارزم و سمرقند و بخارا، و از غرب تا موصل و كركوك بغداد و از سوى شرق تا مرز چين پيشروى كرد. در همين دوره بود كه تغييراتى درخور در پرچم ملى و نظامى ايران به وجود آمد. درفش شاهى يا بيرق سلطنتى در دوران نادرشاه از ابريشم سرخ و زرد ساخته مى شد و بر روى آن تصوير شير و خورشيد هم وجودداشت اما درفش ملى ايرانيان در اين زمان سه رنگ سبز و سفيد و سرخ با شيرى در حالت نيمرخ و در حال راه رفتن داشته كه خورشيدى نيمه برآمده بر پشت آن بود و درون دايره خورشيد نوشته بود «الملك الله». سپاهيان نادر در تصويرى كه از جنگ وى با محمد گوركانى، پادشاه هند، كشيده شده، بيرقى سه گوش با رنگ سفيد در دست دارند كه در گوشه بالايى آن نوارى سبزرنگ و در قسمت پايينى آن نوارى سرخ رنگ دوخته شده است. شيرى با دم برافراشته به صورت نيمرخ در حال راه رفتن است و در درون دايره خورشيد آن باز هم «الملك الله» آمده است. براين اساس مى توان گفت پرچم سه رنگ عهد نادر مادر پرچم سه رنگ فعلى ايران است. زيرا در اين زمان بود كه براى نخستين بار اين سه رنگ بر روى پرچم هاى نظامى و ملى آمد، هرچند هنوز پرچمها سه گوش بودند.

• دوره قاجارها، پرچم چهارگوشه:
در دوران آغامحمدخان قاجار، سرسلسله قاجاريان، چند تغيير اساسى در شكل و رنگ پرچم داده شد، يكى اينكه شكل آن براى نخستين بار از سه گوش به چهارگوشه تغيير يافت و دوم اينكه آغامحمدخان به دليل دشمنى كه با نادر داشت، سه رنگ سبز و سفيد و سرخ پرچم نادرى را برداشت و تنها رنگ سرخ را روى پرچم گذارد. دايره سفيدرنگ بزرگى در ميان اين پرچم بود كه در آن تصوير شير و خورشيد به رسم معمول وجودداشت. با اين تفاوت بارز كه براى نخستين بار شمشيرى در دست شير قرارداده شده بود. در عهد فتحعلى شاه قاجار، ايران داراى پرچمى دوگانه شد. يكى پرچمى يكسره سرخ با شيرى نشسته و خورشيد بر پشت كه پرتوها سراسر آن را پوشانده بود. نكته شگفتى آور اينكه شير پرچم زمان صلح شمشير به دست داشت در حالتى كه در پرچم عهد جنگ چنين نبود. درزمان فتحعلى شاه كه استفاده از پرچم سفيدرنگ براى مقاصد ديپلماتيك و سياسى مرسوم شد، در تصويرى كه يك نقاش روس از ورود سفير ايران «ابوالحسن خان شيرازى» به دربار تزار روس كشيد، پرچمى سفيدرنگ منقوش به شير و خورشيد و شمشير، پيشاپيش سفير در حركت است. سالها بعد، اميركبير از اين ويژگى پرچم هاى سه گانه دوره فتحعلى شاه استفاده كرد و طرح پرچم امروزى را ريخت. براى نخستين بار در زمان محمدشاه قاجار (جانشين فتحعلى شاه) تاجى بر بالاى خورشيد قرارداده شد. در اين دوره هم دو درفش يا پرچم به كار مى رفته كه بر روى يكى شمشير دو دم حضرت على و بر ديگرى شيروخورشيد قرار داشت كه پرچم اولى درفش شاهى و دومى درفش ملى و نظامى بود.

• اميركبير و پرچم ايران:
اميركبير بزرگمرد تاريخ ايران، دلبستگى ويژه يى به نادرشاه داشت و به همين سبب بود كه پيوسته به ناصرالدين شاه توصيه مى كرد شرح زندگى نادر را بخواند. اميركبير همان رنگ هاى پرچم نادر را پذيرفت، اما دستور داد شكل پرچم مستطيل باشد (برخلاف شكل سه گوشه در عهد نادرشاه) و سراسر زمينه پرچم سفيد، با يك نوار سبز به عرض تقريبى ۱۰ سانتى متر در گوشه بالايى و نوارى سرخ رنگ به همان اندازه در قسمت پايينى پرچم دوخته شود و نشان شير و خورشيد و شمشير در ميانه پرچم قرار گيرد، بدون آنكه تاجى بر بالاى خورشيد گذاشته شود، بدين ترتيب پرچم ايران تقريباص به شكل و فرم پرچم امروزى ايرن درآمد.

• انقلاب مشروطيت و پرچم ايران:
با پيروزى جنبش مشروطه خواهى در ايران و گردن نهادن مظفرالدين شاه به تشكيل مجلس، نمايندگان مردم در مجلس هاى اول و دوم به كار تدوين قانون اساسى و متمم آن مى پردازند. در اصل پنجم متمم قانون اساسى آمده بود: الوان رسمى بيرق ايران، سبز و سفيد و سرخ و علامت شير و خورشيد است. كاملاص مشخص است كه نمايندگان در تصويب اين اصل شتابزده بوده اند زيرا اشاره يى به ترتيب قرار گرفتن رنگها، افقى يا عمودى بودن آنها و اينكه شيروخورشيد بر كداميك از رنگها قرار گيرد، به ميان نيامده بود. همچنين درباره وجود يا عدم وجود شمشير يا جهت روى شير ذكرى نشده بود. نمايندگان نوانديش در توجيه رنگهاى به كار رفته در پرچم به استدلالات مختلفى متوسل شدند. بدين ترتيب كه در مورد رنگ سفيد به اين حقيقت تاريخى استناد شد كه رنگ سفيد مورد علاقه زرتشتيان است، اقليت دينى كه هزاران سال در ايران به صلح و صفا زندگى كرده اند و اينكه سفيد نماد صلح، آشتى و پاكدامنى است سفيد بايد در زير رنگ سبز قرار گيرد. رنگ سبز هم چون رنگ دلخواه اسلام و رنگ اين دين است بنابراين پيشنهاد مى شود رنگ سبز در بالاى پرچم ملى ايران قرار گيرد. در مورد رنگ سرخ نيز با اشاره به ارزش خون شهيد به پاسداشت آن اشاره گرديد. وقتى نمايندگان با اين استدلال مجاب شده بودند و زمينه مساعد شده بود، نوانديشان حاضر در مجلس سخن را به موضوع نشان شير و خورشيد كشاندند و اين موضوع را اين گونه توجيه كردند كه انقلاب مشروطيت در مرداد (سال ۱۲۸۵ هجرى شمسى ۱۹۰۶ ميلادى) به پيروزى رسيد يعنى در برج اسد (شير) از سوى ديگر چون اكثر ايرانيان مسلمان شيعه و پيرو على هستند و اسدالله از القاب حضرت على است ا بنابراين شير هم نشانه مرداد است و هم نشانه امام اول شيعيان در مورد خورشيد نيز چون انقلاب مشروطه در ميانه ماه مرداد به پيروزى رسيد و خورشيد در اين ايام در اوج نيرومندى و گرماى خود است پيشنهاد مى كنيم خورشيد را نيز بر پشت شير سوار كنيم كه اين شيروخورشيد هم نشانه على (ع) باشد و هم نشانه ماه مرداد و هم نشانه چهاردهم مرداد يعنى روز پيروزى مشروطه خواهان و البته وقتى شير را نشانه پيشواى امام اول بدانيم لازم است شمشير ذوالفقار را نيز به دستش بدهيم. بدين ترتيب براى نخستين بار پرچم ملى ايران بطور رسمى در قانون اساسى به عنوان نماد استقلال و حاكميت ملى مطرح شد. در سال ۱۳۳۶ منوچهر اقبال نخست وزير وقت به پيشنهاد هياتى از نمايندگان وزارتخانه هاى خارجه، آموزش وپرورش و جنگ طى بخشنامه يى ابعاد و جزئيات ديگر پرچم را مشخص كرد. بخشنامه ديگرى در سال ۱۳۳۷ در مورد تناسب طول و عرض پرچم صادر شد و طى آن مقرر گرديد طول پرچم اندكى بيش از يك برابرونيم عرضش باشد.
سرانجام پس از انقلاب سال ۵۷ در اصل هجدهم قانون اساسى جمهورى اسلامى مصوب سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ميلادى) در مورد پرچم گفته شده است كه پرچم جمهورى اسلامى از سه رنگ سبز، سفيد و سرخ تشكيل مى شود و نشانه جمهورى اسلامى در وسط آن قرار مى گيرد.