سالهاى زيادى از آن روز كه به خانه بخت رفته بود مى گذرد. اما تاكنون نتوانسته خاطره تلخ آن روزها را فراموش كند! روزهايى را به ياد مى آورد كه در اوج جوانى به عقد پيرمردى كه چندبار ازدواج كرده و پدر چند فرزند بود درآمد. چه لحظه هاى تلخى بود! تمام آرزوهايش با گفتن «بله» برباد رفته بود، اما چاره اى هم نداشت.
زيرا وضعيت او با همه متفاوت بود! او از داشتن يك چشم محروم بود. سرنوشت و تقدير او در كودكى اينگونه رقم خورده بود. زمانى كه «رخساره» يك چشم خود را از دست داد و براى اين كه سر پناهى داشته باشد تا بعد از مرگ پدرومادرش بتواند در آنجا روزگار تلخ را سپرى كند، تن به اين ازدواج داد!
عقده هاى قديمى دل او هنوز هم با ديدن هردخترى در «لباس عروس» سربازمى كند زيرا جوانى اش را دركنار يك پيرمرد آن هم براى چند سال خيلى كوتاه گذراند! زندگى اى كه برايش حاصلى جز چند «بچه يتيم» نداشت! «رخساره» هنوز حسرت روزهاى جوانى اش را مى خورد اما حيران مانده كه چرا دخترجوان او مى خواهد تجربه تلخ زندگى مادر را تكراركند! اما اين فقط دختر «رخساره» نيست كه مى خواهد زندگى مشترك خود را دركنار يك پيرمرد آغاز كند چرا كه در حال حاضر دختران زيادى در ايران به اين نوع ازدواج ها تن مى دهند، هر چند كه آمار رسمى اين ازدواج ها ازسوى سازمان ثبت احوال ارائه نشده اما با نگاهى به سطح شهر و خانواده ها براحتى مى توان افزايش چنين پديده هائى را به وضوح مشاهده كرد!
دختران جوانى كه دوشادوش و دست در دست يك مرد مسن پشت ويترين مغازه ها ايستاده و يا دركنار هم وارد «كافى شاپ» ها و رستورانها مى شوند، اما چهره هايشان گوياى اين است كه هر كدام به دنياى ديگرى تعلق دارند! دنياى دختر جوان پر از شور و نشاط جوانى است و تمام خواسته هاى همسر مسن در يافتن كمى آرامش خلاصه مى شود! هركدام شان از اين دنيا چيزى مى خواهند كه با خواسته شريك زندگى كاملاً متفاوت است!
براى پيوند اين زوج ها به يكديگر شايد دلايل متعددى وجود داشته باشد اما آنچه كه جامعه شناسان از آن به عنوان مهمترين عامل به وجود آمدن چنين زندگى هائى ياد مى كنند، مسايل اقتصادى است! اصولاً در جامعه ما دخترانى كه در خانواده هاى كم درآمد زندگى مى كنند خواسته يا ناخواسته سر سفره عقد در كنار مردى كه دست كم دوبرابر سنشان دارد، مى نشينند! به اعتقاد يك جامعه شناس، زمانى يك پديده اجتماعى مسأله مى شود كه حوزه هاى عمومى جامعه را تهديد كند و درحال حاضر بايد پيرامون پديده ازدواج دختران جوان با افراد مسن پژوهش هائى صورت گيرد.
به گفته دكتر مهاجر، عمدتاً براى هر پديده دلايل متعددى وجود دارد و دلايل اصلى اين نوع ازدواج ها تامين معيشت، امنيت اجتماعى (خصوصاً امنيت روانى در ايران) و يا اجبار خانواده ها است! درجامعه اى كه فرايند ازدواج دچار آنومى «نابسامانى» شود، الگوهاى رايج براى تشكيل زندگى تغييرمى يابد! در حال حاضر با توجه به بروز انواع نابسامانى ها در خانواده هاى ايرانى كه ناشى از مشكلات اقتصادى و طرح الگوهاى جديد ارتباطى است رايج شدن الگوهاى جديد براى تشكيل خانواده بيشتر به چشم خورده و ازدواج ها از حالت «سنتى» به حالتى ديگر گذركرده است! اما اينها ريشه هاى همه مشكلاتى كه تاكنون به آنها اشاره شد نيستند بلكه آشفتگى ها و ناپايدارى هاى مؤثر در تشكيل خانواده هاى ايرانى كه اصولاً منجر به طلاق مى شود، باعث افزايش بى اعتمادى و ناامنى در دختران شده كه اين نگرانى ها در دختران جوان منجر به بروز رفتارهاى خاص مى شود. آنها براى رهايى ازاين احساس و يافتن آرامش و اطمينان خاطر، مردان مسن را براى زندگى خود انتخاب مى كنند! وى برهم خوردن عرضه و تقاضا در طيف دختران و پسران جوان كشور و شكسته شدن حريم خانواده و بروز نابسامانى هاى جنسى و افزايش ترس از تعارض هاى جنسى در دختران و ميل به داشتن امنيت و سرپناه اجتماعى را از ديگر دلايل بروز اين پديده مى داند.
اين جامعه شناس، با منفى ارزيابى كردن چنين زندگى هائى اظهارمى دارد: ازدواج هائى كه درآن فاصله اجتماعى زوج ها زياد باشد، مثبت نيست و اين فاصله ها در شاخص هائى مانند: زمان، مكان، قشرهاى فرهنگى، اجتماعى و مذهبى سنجيده مى شود.
اصولاً زندگى هائى كه زن و مرد هركدام به زمان و مكان خاص خود تعلق داشته و فاصله طبقاتى و اختلاف سنى زيادى با يكديگر داشته باشند زودتر با شكست روبرو مى شود!
دكتر مهاجر در ادامه عوارض تشكيل چنين خانواده هائى را ارضاء نشدن و توسعه نيافتگى روانى و جنسى دختران جوان خوانده و مى گويد: فاصله سنى زياد زنان جوان با مردان مسن به لحاظ فرزندآورى و تربيت فرزند بسيار مشكل زاست و زن را دچار آسيب هاى فراوانى مى كند! امكان ازدواج هاى متعدد خانم ها به دليل فوت شوهر و تشكيل خانواده هاى جديد و داشتن فرزند ناتنى همواره زنان جوان را تهديد مى كند!
«جميله» كه از ۱۲سالگى به عقد پيرمرد فرش فروشى در تهران درآمده، علت اين ازدواج را اجبار خانواده اش عنوان مى كند. او كه پدر معتادى داشته و در روستاهاى خراسان زندگى مى كرد، براى تامين مخارج خانواده و هزينه ترياك پدر با «قنبر» ۷۲ساله ازدواج كرده است و اكنون به خاطر نداشتن كانون خانوادگى مناسب، بى سوادى و بيكارى خود مجبور است زندگى با پيرمردى را كه هيچ علاقه اى هم به او ندارد، تحمل كند!
«كبرى» هم كه ۱۵سال بيشتر ندارد و براى جداشدن از شوهرش به دادگاه خانواده مراجعه كرده، مى گويد: دوسال پيش پدرم مرا به عقد مردى ۴۳ساله درآورد كه يك بارهم ازدواج كرده بود. براى او مهمترين معيار انتخاب داماد توان مالى بود.
خلاصه بى آنكه نظر مرا بخواهند مراسم عقد و ازدواج را برپا كردند! درحال حاضر با داشتن يك دختر ۲ساله مجبور شدم تقاضاى طلاق بدهم. زيرا بعد از فوت پدرم، شوهرم ما را رها كرده و رفته است!
در مناطق روستايى دختران كم سن وسال فقط جهت رفع نيازهاى مادى خانواده به پيرمردان شهرى فروخته مى شوند و اغلب اين ازدواج ها با اجبار خانواده صورت مى گيرد. اما آيا اين ازدواج ها هميشه با اجبار والدين اتفاق مى افتد؟! يك كارشناس دراين مورد بيان مى دارد: ازدواج دختران جوان با مردان مسن به اجبار خانواده در روستاها و شهرهاى كوچك و دورافتاده صورت مى گيرد اما هميشه اين ازدواج ها با اجبار خانواده ها همراه نبوده بلكه عده اى از دختران كه عمدتاً به نظرمى رسد كمى از سن ازدواجشان گذشته تمايل زيادى به اينگونه ازدواج ها دارند!
به اعتقاد دكتر كمالى درحقيقت دراين نوع از ازدواج ها باز هم نوعى اجبار ديده مى شود اما نه از سوى خانواده ها بلكه شرايط نامناسب اقتصادى و اجتماعى جامعه باعث مى شود دختران براى تامين مالى و احساس امنيت روانى اقدام به ازدواج با مردان مسن كنند!
ولى به جز اين موارد وجود افكار انحرافى در ذهن دختران براى آغاز يك زندگى مشترك كوتاه مدت با پيرمردى ثروتمند و چندسال تحمل او براى به دست آوردن تمام دارايى هايش نيز به تشديد اين مسأله كمك كرده است! قاعدتاً در چنين ازدواج هائى دختر نظر خويش را به خانواده تحميل مى كند كه آغاز چنين زندگى هائى بسيار خطرناك و مشكل زا است!
دراين ميان شنيدن حرفهاى دخترجوانى كه در يك لباس فروشى كارمى كند جالب توجه است. او از خواستگارش كه پيرمرد ۶۹ساله اى است و بچه هايش با او همسن هستند با چنان اشتياقى سخن مى گويد كه تعجب هر شنونده اى را جلب مى كند.
آن پيرمرد، پدر دوستم بود و هنگامى كه دخترش را به مدرسه مى رساند با من آشنا شد. او با داشتن زن و بچه از من خواستگارى كرد. مى خواهم به درخواستش جواب مثبت بدهم. به خاطر اينكه فوق العاده ثروتمند است و حاضرشده خانه، ماشين و چندين هزارسكه مهريه ام كند! چه ايرادى دارد، دو سال تحملش مى كنم و بعد از او جدا مى شوم! من كه نمى توانم تا آخر عمر روى همه خواسته هايم خط بطلان بكشم، مى خواهم چند روز آن طورى كه دوست دارم زندگى كنم!
حال از منظر يك جامعه شناس، تشكيل چنين خانواده هائى به جز موارد استثنائى ناموفق است. دكتريوسفى مى افزايد: با وجود اختلاف سنى بسيار زياد بين زن و مرد، مسلماً هيچكدام يكديگر را درك نمى كنند و روابط بين آنها مانند رابطه پدر و فرزند و يا پدربزرگ و نوه است.
دراين خانواده ها زن و شوهر هر كدام براى خود زندگى مى كنند و زن مشغول زندگى خود و خالى كردن عقده هاى روانى اش است! با نگاهى به زندگى اين دختران متوجه مى شويد آنان بيشترين زمان خود را صرف آرايش و مسافرت هاى خارجى كرده و يا اگر صاحب بچه شوند، با عشق به آن كودك زندگى مى كنند! وى تنها عامل پيوند دهنده دختران جوان به شوهران پير را ثروت اين مردان دانسته و يادآور ميشود: مشكل اساسى اين افراد فقط در روابط فردى ميان آنان نيست بلكه آنها در تربيت فرزند و ارتباط با همسرشان نيز مشكلات اساسى خواهند داشت و كودك چنين والدينى بيشترين لطمه را متحمل مى شود.
رايج شدن پديده ازدواج دختران كم سن وسال با مردان مسن نيز ناشى از اختلاف طبقاتى، فقر و بى پولى است! دخترجوانى كه مجبور است با تباه كردن زندگى خود وسيله پركردن شكم خانواده باشد مى داند كه هيچوقت نمى تواند طعم خوشبختى را بچشد اما حاضر است در اقدامى به اصطلاح فداكارانه از خود بگذرد! متاسفانه اين قصه هاى تلخ و تكرارى در جامعه كنونى ايران پايانى ندارند و تا زير ساخت هاى اقتصادى و فرهنگى خانواده ها بهبود نيابد شاهد افزايش چنين ازدواج هائى خواهيم بود.
كسى چه مى داند شايد پيرمردها درچنين جامعه اى، جور پسران جوان را متحمل مى شوند! اما نبايد فراموش كرد كه رواج اين پديده يقيناً بر مشكلات اجتماعى كشور و افزايش پرونده هاى طلاق و اختلافات خانوادگى دامن خواهد زد.