در نوشتار پيش به عفونت HIV اشاره شد و گفتم كه در باره چگونگى آسيب سيستم ايمنى بدن توسط اين ويروس كشنده ضحبت خواهيم كرد. در اين مبحث ابتدا تجزيه و تحليل فشرده اى از كيفيت سيستم ايمنى در بدن و عناصر فعال آن ارائه ميدهم تا بتوانيم چگونگى آسيب اين سيستم توسط HIV را روشنتر بررسى نمائيم.
هر بار كه يك عامل خارجى وارد در بدن ميشود سيستم ايمنى در ما به دو طريق عكس العمل نشان ميدهد و يا به كلامى ديگر دو نوع ايمنى در مقابل عامل مهاجم پديد مى آيد. يكى بصورت ايمنى فطرى يا ذاتى يا innate immunity و ديگرى ايمنى اكتسابى يا در اصطلاح acquired immunity. ايمنى فطرى يا ذاتى يك عكس العمل اختصاصى يا specific نيست بلكه يك عكس العمل non-specific است يعنى اينكه اين نوع از ايمنى در مقابل هر عامل مهاجمى نشان داده ميشود. برعكس، ايمنى اكتسابى فقط در مقابل مهاجم خاصى صورت ميگيرد و به همين دليل به آن ايمنى اكتسابى يا specific ميگويند. از تفاوتهاى ديگر بين اين دو نوع ايمنى اينست كه ايمنى فطرى در طول زمان چند ساعت بوجود مى ايد در حاليكه ايمنى اكتسابى ممكنست چند روز طول بكشد. البته فراموش نشود كه اگر ايمنى اكتسابى براى چندمين بار در مقابل مهاجم خاصى صورت گرفته باشد بنابر اين سيستم ايمنى با مرور سابقه قبلى سريعتر وارد عمل ميشود.
سيستم ايمنى در بدن انسان براى آماده سازى خود در مقابل عوامل مهاجم با استفاده ازسيستم ارتباط شيميائى يا chemical signalling آمادگى هاى زير را به دست مى آورد.
۱-يافتن و شناسائى عامل مهاجم يا در اصطلاح detection
۲-برقرارى ازتباط با ساير سلولهاى ايمنى به منظور ايجاد همآهنگى
۳-كمك گرفتن يا recruitment of assistance
۴-انهدام يا destruction عامل مهاجم و متوقف ساختن فعاليت آن
نكته جالب در سيستم ايمنى اينجاست كه در برخى از رويدادهاى ايمنى در بدن سيستم ايمنى به جاى سركوب كردن و انهدام عامل مهاجم با آن كنار مى ايد به شرطى كه عامل مهاجم دست به فعاليت مجدد نزند. به كلامى ديگر مثل اينست كه يك قرارداد عدم تجاوز به امضاء عامل مهاجم ميرسد. نمونه اين نوع از كنار آمدن سيستم ايمنى با عامل مهاجم را ميتوان در مورد عفونت سل يا tuberculosis و همچنين در عفونت آميزشى genital herpes يا زوناى دستگاه تناسلى مشاهده كرد. به همين دليل هم در مواردى از اين عفونت سيستم ايمنى عامل مهاجم را از بين نمى برد بلكه فعاليتش را متوقف ميكند. بنابر اين جاى تعجبى نخواهد بود كه چرا هرازگاه ويروس genital herpes در بدن سر به طغيان بر ميدارد تا مجددآ توسط سيستم ايمنى خاموش شود.
عناصر و عوامل مختلفى فعاليت سيستم ايمنى در بدن را بر عهده دارند كه عبارتند از:
• پادتن ها يا antibodies كه در سيستم ايمنى نقشى اساسى بازى ميكنند. پادتن در حقيقت پروتئينى است كه توسط سلولهاى سيستم ايمنى ساخته ميشود. پادتن ها در عمل شناسائى عامل مهاجم و هدف قراردادن آنها نقش فعالى دارند. پادتنها در خون و در مايع بين سلولى وجود دارند و به همين جهت سد دفاعى محكمى در برابر عوامل مهاجم تشكيل ميدهند.
• مخبرهاى شيميائى يا chemical messengers از جمله عواملى در سيستم ايمنى هستند كه در بين سلولها در حركتند و در حقيقت وسيله اى براى همآهنگسازى قسمتهاى مختلف اين سيستم هستند.
• لنفوسيت و پلاسما سل (lymphocytes and plasma cells) نقش عمده اى در برقرارى ايمنى اكتسابى بازى ميكنند.
چون بحث ما در باره آسيب پذيرى سيستم ايمنى بدن در مقابل ويروس ايدز ميباشد در اينجا بحث در باره سيستم ايمنى را بر روى نوعى از لنفوسيتها بنام T-Lymphocytes متمركز ميكنم چرا كه اين سلولها در حقيقت هدف اصلى حمله ويروس ايدز هستند كه در روند مبحث به آن اشاره خواهم داشت.
حالا ببينيم اين لنفوسيتها چه سلولهائى هستند و اهميتشان در چيست. از مغز استخوان در دوره جنينى لنفوسيتهاى نارس آزاد ميشوند و اين لنفوسيتها به غده تيموس يا Thymus مهاجرت ميكنند.
اين غده در بالاى قفسه سينه و زير گردن قرار دارد و حداكثر رشد آن در سن ۱۰ تا ۱۲ سالگى است و پس از آن رو به تحليل رفتن پيدا ميكند. كار اين غده ميتوان گفت كه ساختن لنفوسيتها است. پرداختن به زيره كاريهائى كه در اين بخش از اين مبحث وجود دارد صحبت ما را به درازا خواهد كشانيد بنابر اين بطور خلاصه بگويم كه يك نوع از لنفوستها بنام Helper T cells ناميده شده اند و ايندسته از لنفوستها هستند كه هدف اصلى ويروس ايدز ميباشند.
ميتوان گفت كه اين نوع از سلولهاى لنفوسيت سد دفاعى مقاومى در برابر اين ويروس ايجاد ميكنند و به همين دليل هم ويروس هدف خود را شكستن اين سد دفاعى قرار ميدهد و اگر اين سد شكسته شود آنوقت ديگر بدن قادر به مقاوت در برابر اين ويروس كشنده تخواهد بود.
ميتوان گفت كه فعاليت و تلاش اصلى ويروس ايدز در اينست كه وارد در سلول شود و براى اينكار ميبايست همانطور كه گفتم به داخل اين سد دفاعى نفوذ كند. براى اينكار ويروس به CD4 متصل ميشود. حالا ببينيم CD4 چيست؟ به پروتئينهاى طبيعى در غشاء سلولهاى Helper T lymphocytes اصطلاحأ CD4 ميگويند. وقتى ويروس توانست به CD4 منصل شود و وارد در سلول گردد آنوقت با عمل رونوشت بردارى يا كپى كردن و يا replication موفق ميشود كه يك نمونه دقيقأ كپى شده از خود را بسازد. آنوقت اين كپى همانند يك ويروس اصلى سلول ديگرى را مورد تهاجم و حمله قرار ميدهد و كپى ديگرى ميسازد و به همين ترتيب اين عمليات ايذائى ادامه مى يابد و در حدود ۱۰ بيليون ويروس وارد در عمل ميشوند و چون سيستم ايمنى فقط ميتواند در روز دوبيليون سلول آماده دفاع كند در نتيجه حاصل چنين نبرد نابرابرى روشن است و آن تضعيف سيستم دفاعى بدن بگونه اى كه عوامل فرصت طلب ديگرى غير از ويروس ايدز هم از اين ضعف استفاده ميكنند و بدن را مورد هجوم قرار ميدهند.
ساختار بيولوژيكى ويروس ايدز با ويروسهاى ديگر تفاوت دارد و به همين دليل هم تا كنون موفق به تهيه واكس ضد آن نشده اند چونكه سيستم دفاعى اين سلول دائمأ در حال تغيير است. اين ويروس متعلق به خانواده اى از ويروسها بنام Lentiviruses ميباشد. چون اين ويروس سيستم ايمنى در بدن انسان را به شدت آسيب ميرساند به همين دليل به HIV معروف شده است كه مخفف Human Immunodeficiency Virus ميباشد.
با توجه به چگونگى فعاليت اين ويروس در بدن آن را بنام ديگرى هم ميشناسند و آن Retrovirus است يعنى ويروسى كه بطور معكوس عمل مينمايد. چرا؟ براى اينكه بسيارى از ويروسهاى ديگر داراى DNA خودشان هستند و قادرند از اين DNA براى ساختن messengerRNA استفاده كنند و با متوقف ساختن پروتئين سازى بدن ميزبان پروتئين مورد نياز خود را بسازند و به فعاليت ادامه دهند.
اما در مورد ويروس ايدز مى بينيم كه قضيه بر عكس است يعنى اينكه به جاى DNA داراى messengeRNA ميباشد و بنابر اين براى اينكه بتواند پروتئين مورد نياز خود را بسازد بدن ميزبان را وادار به ترشح آنزيمى ميكند بنام reverse transcriptase و اين آنزيم اجازه ميدهد كه يك DNA پيشكش شده و افتخارى براى ويروس ساخته شود.
وقتى اين DNA در اختيار ويروس قرار گرفت آنوقت به سرعت از آن messengerRNA را ميسازد و پروتئين سازى بدن ميزبان را به سود پروتئين سازى براى خود متوقف ميكند. ويروسهائى از اين رده در بدن پستانداران ديگر از جمله نوعى شمپانزه يا simian ديده ميشود كه سيستم ايمنى در بدن اين حيوان را دقيقآ شبيه به آنچه در بدن انسان رخ ميدهد تضعيف و تخريب مينمايد. با توجه به نوع ميزبان كه شمپانزه باشد آن را به جاى HIV كه مخصوص انسان است SIV ناميده اند. اكنون مسلم است كه HIV از SIV توليد گرديده است.
اين مبحث از كتاب، دانستنيهائى در باره مشكلات جنسى، توان بارورى و بيماريهاى آميزشى، اثر نويسنده برگرفته شده است.
dr_javaherkalam@yahoo.co.uk